Λέξημα / Βήμα του Λογοτέχνη / Όλος ο κόσμος 17 συλλαβέςΑνώνυμος επισκέπτης
Βήμα του Λογοτέχνη Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #603 | Αποστολή από ?????? |
   Παρ 9 Ιούν 2006 
Όλος ο κόσμος 17 συλλαβές
Όλος ο κόσμος δεκαεφτά συλλαβές - Παρουσιάζοντας την ποιητική συλλογή, Κεριά Θυέλλης, με χάικου του Χρήστου Τουμανίδη.

Στις 19 Μαΐου 2006, στην αίθουσα της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών, πραγματοποιήθηκε σε ένα ζεστό και φιλικό κλίμα η παρουσίαση του βιβλίου «Κεριά θυέλλης», με χάικου του Χρήστου Τουμανίδη. Στο lexima.gr δημοσιεύονται η εργοβιογραφία του ποιητή και τα κείμενα των δύο ομιλητών της βραδιάς, σημειώνοντας ότι στα αρχικά κείμενα υπήρχαν εμβόλιμα απαγγελίες ποιημάτων από τον ηθοποιό Γιάννη Γιούλη αλλά και από τον ποιητή Χρήστο Τουμανίδη που για ευνόητους λόγους δεν περιλαμβάνονται στην δημοσίευση.

                               *****

Ο Χρήστος Τουμανίδης γεννήθηκε στην Πέλλα της Μακεδονίας, τον Μάιο του 1952, στο χωριό Λιθαριά. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα, ως Δικαστικός Επιμελητής και είναι μέλος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών.
Έχει εκδώσει τις εξής ποιητικές συλλογές : Αστάθμητα (Αθήνα 1978), Απόπειρες (Διογένης 1981), Η ώρα του λιμανιού (Πλέθρον 1987), Ανθολογία Ελληνικού χαικού (Επιμέλεια και συγκρότηση του ιδίου με εισαγωγή του Θ. Δ. Φραγκόπουλου  -  Δελφοί 1996), Αντίστοιξη των άστρων (Μανδραγόρας 1997) και Κεριά θυέλλης (Γαβριηλίδης 2005) .  Στα ρωσικά, και σε μετάφραση Ευγενίας Κριτσέφσκαγια, έχει εκδοθεί η συλλογή Ποιητικά τετράδια, με ανθολόγηση δικών του ποιημάτων (Μανδραγόρας, 1998)  στα σουηδικά,  σε μετάφραση Κώστα Κουκούλη,  η συλλογή Μυθολογία των στιγμών (Provoles, 1999) - επίσης με ανθολόγηση δικών του ποιημάτων, ενώ στα αλβανικά  έχουν μεταφραστεί η Ανθολογία Ελληνικού Χάικου  και πρόσφατα η συλλογή Κεριά θυέλλης  με δικά του χάικου.
Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, ρωσικά, σουηδικά, αλβανικά και ισπανικά.

                            *****


                          Το ιαπωνικό άνθος στα νερά της μεσογείου

                                           Του Γιάννη Μανιάτη


Προκειμένου να γίνουν κατανοητά κάποια από τα αξιολογικά στοιχεία της συλλογής,  Κεριά Θυέλλης,  θεωρώ χρήσιμη μία κατ' αντιπαραβολή παρουσίαση στοιχείων από το βιβλίο του, με τους κανόνες που διέπουν τη συγγραφή των χάικου στην Ιαπωνία, χώρα προέλευσής τους.

Ξεκινώντας με μια πολύ σύντομη ιστορική αναδρομή για την εμφάνιση και πορεία του χάικου στο διάβα του χρόνου, θα πρέπει να γυρίσουμε στα τέλη του 17ου αιώνα όταν ο Matsuo Kinsaku Basho κατάφερε από την αλυσιδωτή ποίηση ρένγκα να απομονώσει τους τρεις πρώτους στίχους, σε ένα αυτοδύναμο ποίημα με μια σειρά κανόνων και την ονομασία χόκκου,  για να περάσουμε στον επόμενο σημαντικό σταθμό, τέλη 18ου - αρχές 19ου αιώνα, με  τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις  του Yataro Kobayashi Issa, και να ολοκληρώσουμε το ταξίδι μας  στο 1890, όταν ο Masaoka Shiki εισάγει τις δικές του μεταρρυθμίσεις και καθιερώνει το νέο όρο χάικου, όρο που επικρατεί μέχρι σήμερα, βαπτίζοντας αναδρομικά ολόκληρο το είδος.

Από την πρώτη εμφάνιση χάικου στην Ελλάδα, του Γ. Σταυρόπουλου, τον Μάρτιο του 1925  και τα Τετράδια Γυμνασμάτων με τα δεκαέξι χάικου του Γιώργου Σεφέρη το 1940, που εδραίωσαν το ξεχωριστό αυτό είδος ποίησης στον τόπο μας, μέχρι τις μέρες μας, πολλοί είναι οι ποιητές που αναμετρήθηκαν με τη λιτή και απαιτητική φόρμα του χάικου με μεγαλύτερη,   ή μικρότερη άλλοτε επιτυχία και σαν πλέον γόνιμη θα πρέπει να θεωρήσουμε την τελευταία δεκαετία.

Αναφέρθηκα προηγούμενα στους κανόνες του χάικου και σαν πρώτο κανόνα θα πρέπει να θεωρήσουμε τον περιορισμό των 5, 7, 5 συλλαβών ανά στίχο, χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει εν πρώτοις το χάικου από άλλα τρίστιχα ποιήματα, όπως για παράδειγμα από τις τερτσίνες, και που συναντάμε στο σύνολο της συλλογής που απόψε παρουσιάζεται.
Σαν φυσική συνέπεια του ολιγοσύλλαβου περιορισμού των χάικου, έχουμε τον λιτό και συνάμα περιεκτικό λόγο, στοιχείο που χαρακτηρίζει τη συλλογή αλλά και γενικότερα την ποίηση του Χρήστου Τουμανίδη.
Ήδη από το 1979, ο ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος, με αφορμή τη συλλογή Αστάθμητα, την πρώτη ποιητική συλλογή του Χρήστου Τουμανίδη, σε κριτική του μεταξύ άλλων σημείωνε:
«Πρώτη συλλογή του ποιητή και η έκπληξη είναι μεγάλη. Ωριμότης στον στίχο, και προπάντων μια καταπληκτική αφαιρετικότης.»
Εδώ να υπενθυμίσω ότι δεν επρόκειτο για συλλογή χάικου, απλά ήταν ήδη εμφανές το στοιχείο της λιτότητας, στοιχείο που επισήμανε και ο Νίκος Σπάνιας αναφερόμενος στη δεύτερη ποιητική συλλογή του, το 1987, λέγοντας :
«Στη συλλογή του Απόπειρες  υπάρχει λιτή περιεκτική ποίηση, μια αίσθηση του σημαντικού (χωρίς υπερβολές), μια απαλλαγή από το περιττό…»
Επίσης το 1987 και για την ίδια συλλογή, ο Φώντας Κονδύλης είχε γράψει :
«Μια σειρά από επιτύμβιες στήλες είναι τα ποιήματά του, που τις υπογραμμίζει ακόμα περισσότερο η επιγραμματική έκφραση της διατύπωσής τους…»
Με την εύστοχη αυτή παρατήρησή του, αποτύπωνε τον κοινό τόπο, το κοινό χαρακτηριστικό της ποίησης του Χρήστου Τουμανίδη και γενικότερα της ελληνικής ποίησης αιώνων με το χάικου, την επιγραμματική λιτότητα και περιεκτικότητα του λόγου.

Από την αρχαιότητα, που μεγαλούργησε το είδος της επιγραμματικής ποίησης στην Ελλάδα,  έως τις μέρες μας, οι χαρακτηρισμοί  «επιγραμματική λιτότητα, επιγραμματική έκφραση» και άλλοι ανάλογοι, ως θετικό σχόλιο έχουν συνοδέψει πολλά κριτικά κείμενα, για πλήθος ποιητών, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο το στοιχείο αυτό να είναι επιδίωξη των ποιητών κάποιες περιόδους. Ο επιγραμματικός λόγος, αφομοιωμένος στις ποιητικές φόρμες κάθε εποχής, κατάφερε όχι μόνο να επιβιώσει δια μέσου των αιώνων, αλλά να περάσει και σε άλλα είδη του λόγου, με αποτέλεσμα να γίνει ένας κοινός κώδικας μέσα στον ευρύτερο κώδικα της γλώσσας και γι' αυτό αναγνωρίσιμος σαν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό.
                                            
Το 1996, με την έκδοση της Ανθολογίας Ελληνικού Χάικου που επιμελήθηκε ο ίδιος και προλόγισε ο Θ. Δ. Φραγκόπουλος, η λιτότητα που χαρακτήριζε τις προηγούμενες ποιητικές συλλογές του, δίνει στο ευρύτερο κοινό τους πρώτους καρπούς της μαθητείας του στο χάικου

Επιστρέφοντας στους κανόνες του ιαπωνικού χάικου θα αναφέρω ακόμα δύο, τους σημαντικότερους και επικρατέστερους στη δυτική  εκδοχή του, από το πλήθος κανόνων που διέπουν αυτό το μινιμαλιστικό είδος ποίησης. Δεύτερος κανόνας, λοιπόν, είναι η λέξη εποχής που πρέπει να υπάρχει στο ποίημα και η οποία υποδηλώνει σε ποια εποχή, ή χρονική στιγμή, εντάσσει ο δημιουργός το χάικου, ενώ τρίτος κανόνας είναι  η ύπαρξη λέξης που προκαλεί μια στιγμιαία παύση  και στα δυτικότροπα χάικου, για τον ίδιο λόγο, αντικαθιστάται με σημεία στίξης (   ∙ ,  !  :   ).

Αναφερόμενος στους κανόνες, ο μεγάλος δάσκαλος του είδους Μπασό έλεγε στους μαθητές του : “ Μάθε τους κανόνες και μετά ξέχασέ τους”.
Δηλαδή: Μάθε πρώτα τους κανόνες, μαθήτευσε σ' αυτούς και αφού τους κάνεις κτήμα σου… ξεπέρασέ τους.

Ακολουθώντας την προηγούμενη διδαχή και μετά από υπερδεκαετή περίοδο αναγνωστικής και συγγραφικής μαθητείας, ο Χρήστος Τουμανίδης, με τη συλλογή του Κεριά θυέλλης, πετυχαίνει τον συγκερασμό στοιχείων της ελληνικής και της ιαπωνικής ποιητικής παράδοσης, διατηρώντας τους βασικούς κανόνες που προαναφέραμε.

Προ εξαμήνου, με αφορμή άρθρο που ετοίμαζα για το χάικου, σε ερώτημα που είχα θέσει στον Χρήστο Τουμανίδη, σχετικά με το πώς θα πρέπει οι έλληνες ποιητές να το προσεγγίσουν, μου είχε απαντήσει :  
«Με σεβασμό και αγάπη..»          
και σε επίπεδο προθέσεων μπορούμε να πούμε ότι αυτά τα δύο καθοδηγούν και το δικό του έργο στη συλλογή Κεριά Θυέλλης.

Για παράδειγμα, σας διαβάζω το χάικου που έχει στη σελίδα 39 :

Να, ο κομήτης!
Των ανθρώπων οι θρύλοι.
Τα ποιήματα


Σας διαβάζω κι ένα γνωστό  χάικου του Μπασό :

Όταν αστράφτει
Ο φωτισμένος άνθρωπος
Κι αυτός θαυμάζει


Πιστεύω εύκολα κανείς διακρίνει τα κοινά στοιχεία των δύο ποιημάτων, και κυρίως τη δημιουργική συνομιλία και μαθητεία του Χρήστου Τουμανίδη  με το ιαπωνικό χάικου.

                                
Αναζητώντας τις διαφορές του, τις αποκλίσεις του από το παραδοσιακό, το κλασικό ιαπωνικό χάικου, παρατηρούμε ότι αυτές εντοπίζονται στο περιεχόμενο των ποιημάτων και ειδικότερα στη διευρυμένη θεματική του.

Η επιγραμματική λιτότητα και πυκνότητα που χαρακτηρίζει τα γνωμικά,  τα φιλοσοφικά αποφθέγματα και τις διάφορες μορφές ολιγόστιχης ποίησης, που ανελλιπώς καλλιεργήθηκαν  στον  τόπο μας, μπορούμε να πούμε ότι αποτελούν ένα ευρύτερο πεδίο διευρυμένης θεματικής, με κοινά χαρακτηριστικά τα στοιχεία που προαναφέρθηκαν.

Σε αυτό ακριβώς το πεδίο στρέφεται κάποιες στιγμές ο Χρήστος Τουμανίδης για να αντλήσει τα θέματά του, επεκτείνοντας με αυτό τον τρόπο τη φυσιοκρατική θεματολογία του κλασσικού ιαπωνικού χάικου, κάτι που πλέον είναι σύνηθες και στην Ιαπωνία.

Για παράδειγμα, γράφει στη σελίδα 20 :

Αμυγδαλιά μου,
Τίναξες τα άνθη σου
Για να σ' ακούσω


Και βέβαια εδώ κατανοούμε ότι αντλεί το θέμα του από την ελληνική ποιητική παράδοση, από τη συνομιλία του με το ποίημα του Νίκου Καζαντζάκη :


Ρώτησα την αμυγδαλιά
Τι είναι Θεός;
Κι αυτή άνθισε


Την τελευταία δεκαετία, από το 1996 που εκδόθηκε η Ανθολογία Ελληνικού Χάικου μέχρι σήμερα, αξιόλογες φωνές της  ποιητικής κοινότητας με δοκίμιά τους, άρθρα ή με τις συλλογές τους κατέθεσαν τις δικές τους θέσεις και προτάσεις για ένα ελληνικό χάικου και σ' αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να δούμε τη συλλογή Κεριά θυέλλης.

Στις 21 Αυγούστου 2005, στην Κυριακάτικη Αυγή, σε κριτικό της σημείωμα η Ευγενία Κριτσέφσκαγια, αναφέρει μεταξύ άλλων : «Όταν πρωτογνώρισα τα χάικου, μου ήρθε η σκέψη, ότι αν δεν γεννιόνταν στην Ιαπωνία, θα έπρεπε να γεννηθούν στην Ελλάδα. Στην αρχαία, εννοείται. Πουθενά αλλού δεν έχει επιτευχθεί αυτή η μαγική σύνθεση των τεχνών, πουθενά αλλού η ανθρώπινη δημιουργία δεν βίωνε τέτοια αρμονία με την περιβάλλουσα φύση. Απλότητα και βάθος της σκέψης, λεπτός και εύθραυστος στίχος, θλίψη, χαρά, συμπόνια σε 17 συλλαβές, δυναμική και στατική.»

Το ελληνικό χάικου είναι το ιαπωνικό άνθος στα νερά της μεσογείου, ένα σταυροδρόμι πολιτισμών που πάνω του χτίζει τα δικά του χάικου ο Χρήστος Τουμανίδης.




                                     Όλος ο κόσμος δεκαεφτά συλλαβές

                                              Του Βασίλη Λαλιώτη


Πριν ξεκινήσω θέλω να πω ότι το μότο του βιβλίου μας βάζει να προσέξουμε ξανά τα ολιγόστιχα ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου, των οποίων το ήθος όχι μόνο προσεγγίζει αυτό του χάικου, αλλά αποτελούν και περιοχή μαθητείας για την καλλιέργειά του. Για ένα άνθρωπο όπως εγώ που το παλεύει γιατί κάποτε ένα βιβλίου του Γιάννη Ρίτσου έπεσε στα χέρια του, ήταν αναπόφευκτο να το υπογραμμίσω.
          Πιάνοντας το νήμα από μια παρατήρηση του Γιάννη Μανιάτη, θέλω κι εγώ να επισημάνω πως εις σμικρόν, αναφερόμενος στο μέγεθος των χάικου, όλη η ποίηση του Τουμανίδη είναι  παρούσα εδώ με τα χαρακτηριστικά που επισήμανε η ως τώρα κριτική του έργου του.
          Σε μένα έπεσε να κάνω την πλησία ανάγνωση, αλλά πριν προχωρήσω θέλω να κάνω δυό παρατηρήσεις που θεωρώ βασικές. Κατά την άποψή μου το χάικου είναι ποίημα αυτοαναφορικό, και γι αυτό ίσως η παρουσία του στον ευρύτερο γλωσσικό μας χώρο, ταυτίζεται σχεδόν με την εμφάνιση της αυτοαναφορικότητας, με τη μορφή που τη διαχειρίζεται τις τελευταίες δεκαετίες η ποίηση μας πανευρωπαικά.
          Πράγμα που σημαίνει ότι περισσότερο ίσως κι από την εικόνα που μας κατευθύνει να δούμε, το χάικου μας αποδίδει τη θέση, σαν το μάτι του φακού της κινηματογραφικής μηχανής, από όπου σκηνοθετούμε την εικόνα που μας προτείνεται. Η τελική απόλαυση είναι αυτό το κύκλωμα εικόνας και σημείου θέασης που κλείνει. Είναι δηλαδή σαν ο ποιητής όχι μόνο να μας προτείνει την εικόνα του αλλά και τη γωνία της κάμερας, και μια κενή θέση θεατή να την γεμίσουμε. Πολλές φορές είναι αυτή η θέση όπου μπαίνουμε το τελικό άρωμα του χάικου.
          Τα Κεριά Θυέλλης του Χρήστου Τουμανίδη περιέχουν χάικου τριών ειδών.
          Πρώτα εκείνα που σκηνοθετούν μιαν εικόνα και που θα τα έλεγα εικαστικά. Ο ήχος που ανακαλούν είναι ο θόρυβος της σιωπής όπου περνούν εικόνες βωβού κινηματογράφου. Αυτό θέλοντας να επισημάνω ότι το ασπρόμαυρο που τους αποδίδω δεν είναι πως δεν μιλούν για χρώματα, αλλά περιέχουν ένα γκρίζο στοχαστικότητας  που μάλλον είναι στωικό παρά επικούρειο. Εδώ θέλω να υπογραμμίσω την μακρά καλλιέργεια του κολλάζ στην οποία ασκείται ο Χρήστος Τουμανίδης , δείγματά της ίσως κάποιοι να έχετε δει, στη συναναστροφή σας μαζί του. Αυτή η πείρα είναι εμφανής στη σκηνοθεσία και στην επιλογή της γωνίας από όπου κάθε φορά διεκπεραιώνεται το δεκαεφτασύλλαβο.
          Δυο τρία δείγματα περιγραφικά: Τα λυμένα μαλλιά σαν δεμάτι στάχια, η πεταλούδα στη μολόχα, η πανσέληνος στο ποτήρι , οι ακτίνες του ήλιου στο δέντρο σαν χάικου. Και το διαμαντάκι της συλλογής κατά τη γνώμη μου, τα πέντε δάχτυλα σαν πέντε μαλωμένοι. Με την αμφιβολία αν τελειώνουν η αν αρχίζουν να χαράζουν ένα καινούριο χάικου.
          Δεύτερον υπάρχει μια σειρά από χάικου που ενώ ξεκινούν με μιάν οπτική εικόνα καταλήγουν σε μιαν επίκληση η παρουσίαση ενός ήχου. Ίσως και να είναι το βατράχι του Μπασό, που αενάως πέφτει στη λιμνούλα αυτό που συναντάει ο Τουμανίδης σε κάθε του απόπειρα.
          Μερικά δείγματα περιγραφικά: Η μυγδαλιά που τα άνθη της ηχούν, τα παράθυρα που χτυπάνε στο ηλιοβασίλεμα, ακόμα και η λεμονιά που χορεύει χωρίς μουσική, αλλά την εγκαλεί, μας καλεί να τη φανταστούμε, η τέλος τα σπουργίτια που συζητούν για την άνοιξη.
          Τρίτον, είναι μερικά γνωμικά και αναθηματικά χάικου. Εκεί παρουσιάζονται εν είδει κριτικής δυό ποιητές, ο Καρυωτάκης και ο Ρίτσος, κι ένας ζωγράφος, ο Βικέντιος Βαν Γκοκ.  Να σημειώσουμε και το πρώτο χάικου της συλλογής που είναι μια εναρκτήρια προτροπή και σχόλιο στη δυνατότητα του μικρής φόρμας να εκφράσει το πιο μεγάλο, τον κόσμο. Γνωμικό είναι και το χάικου που βλέπει τον άνθρωπο ως κηπουρό.

          Συνοψίζοντας θα έλεγα πως η ενασχόληση με το χάικου είτε σαν ποιητών είτε σαν αναγνωστών μας εντάσσει αυτόματα σε ένα παιχνίδι σχεδόν παγκόσμιο. Έχουμε την αίσθηση πως συμμετέχουμε σε μια πολυγλωσσική πορεία που συνεχίζεται κάθε στιγμή στον κόσμο. Κάποιος γράφει, κάποιος διαβάζει αυτή τη στιγμή κάπου ένα χάικου.
          Αυτή η μικρή φόρμα, ο Σεφέρης θεωρούσε ότι τα χάικου είναι σαν πεταλούδες με τη συμμετρία των συλλαβών γύρω από το δεύτερο στίχο, φαίνεται πως είναι ικανή να εκφράσει όλα όσα κατοικούν μέσα στη στιγμή που είναι η μονάδα της βίωσης στο θρυμματισμένο σε πληροφορίες κόσμο μας. Πως αλλιώς να εξηγηθεί η τόσο διαδεδομένη καλλιέργειά του;
          Ο πολύς Κίρκεγκααρ, έλεγε πως ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος από στιγμή και αιωνιότητα. Θα έλεγα πως το χάικου αποτελεί ακριβές ανάλογο του ανθρώπου. Είναι κι αυτό φτιαγμένο από στιγμή και αιωνιότητα. Και πολλές φορές μέσα στην καθημερινή τύρβη, ένα χάικου, είναι  ένας θύλακας αιωνιότητας, ένας στεναγμός καθαρού αέρα που από τα πνευμόνια στον εγκέφαλο βιώνεται σαν σημείο ανάπαυσης και επανεκκίνησης. Ο Χρήστος Τουμανίδης έχει δίκιο. Όλος ο κόσμος μπορεί να ανακεφαλαιωθεί σε17 συλλαβές.  





Δημοσίευση στο lexima.gr : 10/6/2006

Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.
 
Τοποθετηθείτε
Δεν υπάρχουν τοποθετήσεις πάνω σ' αυτό το κείμενο.
Πρέπει να συνδεθείτε ή να κάνετε εγγραφή για να τοποθετηθείτε.