Λέξημα / Βήμα του Λογοτέχνη / «ΛΕΞΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ»Ανώνυμος επισκέπτης
Βήμα του Λογοτέχνη Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #598 | Αποστολή από astrofegia |
   Τετ 11 Οκτ 2006 
«ΛΕΞΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ»
«ΛΕΞΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ». Ένα λεξικό σχεδιασμένο σύμφωνα με τις σύγχρονες αντιλήψεις της παιδαγωγικής και της λογοτεχνίας.
«ΛΕΞΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ», 2 τόμοι
Τασούλα Τσιλιμένη- Αθηνά Ξάφη
εικόνες: Διατσέντα Παρίση, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004


    Λεξικό και βιογραφικό βιβλίο συγγραφέων για παιδιά. Πρόκειται για βιβλίο γνώσης, πληροφοριακό. Η ενασχόληση του παιδιού με τα λεξικά-ευρετήρια δεν είναι μια συνηθισμένη εικόνα, μας αποκαλύπτουν οι συγγραφείς. Ίσως να ευθύνεται γι΄ αυτό η μη μύηση των παιδιών σε τρόπους χρησιμοποίησης αυτής της κατηγορίας βιβλίων ή η έως τώρα μορφή που αυτά διαθέτουν. Ο Jerome S. Bruner έχει διατυπώσει την άποψη ότι «οι βασικές αρχές οποιουδήποτε γνωστικού αντικειμένου μπορούν να διδαχτούν με κάποια μορφή, σε οποιονδήποτε και σε οποιαδήποτε ηλικία». Η επιστημονική γνώση, η πολιτισμική δημιουργία και συνείδηση μεταδίδεται και καλλιεργείται στα παιδιά μέσα από πλήθος βιβλίων, που σύμφωνα με τη Γκίβαλου χωρίζονται σε λογοτεχνικά, βιβλία γνώσεων και λογοτεχνικά βιβλία γνώσεων. Αλλά ο Καμίνσκι διαπιστώνει, ότι η παιδική λογοτεχνία είναι σε τελική ανάλυση ένας ευρύτερος όρος, που καλύπτει τη συνολική παραγωγή έργων για παιδιά ανεξαρτήτως αν πρόκειται για λογοτεχνικά έργα ή για βιβλία γνώσεων. Τελικά, η χρησιμότητα οποιασδήποτε διαίρεσης δεν είναι απαραίτητη για τα παιδιά, αλλά διευκολύνει κυρίως τους ενήλικους που ασχολούνται με παιδικά βιβλία. Οι ενήλικοι προτιμούν για τα παιδιά τα βιβλία γνώσεων επειδή τα θεωρούν χρήσιμα και ωφέλιμα, κάτι που εκτιμάται ιδιαίτερα στις σύγχρονες χρησιμοθηρικές κοινωνίες. Γενικά στο χώρο του παιδικού βιβλίου σήμερα παρατηρείται συχνά μια συγχώνευση λογοτεχνίας και επιστήμης-αναφορικού λόγου και συγκινησιακού-αισθητικού ή ποιητικού, όπως θα έλεγε και ο Jakobson.
    Το ΛΕΞΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, απευθύνεται, όπως μας πληροφορούν οι συγγραφείς από το πρόλογο, στους μικρούς αναγνώστες ως εξωσχολικό βιβλίο αλλά και για τις σχολικές ανάγκες, με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις της παιδαγωγικής  για τη διαδικασία μάθησης των παιδιών. Μιας παιδαγωγικής που δε γίνεται αντιληπτή σαν ένας ουδέτερος μηχανισμός μετάδοσης γνώσεων αλλά σαν πρακτική που παράγει ιδιαίτερες μορφές υποκειμενικότητας και κατανόησης, ερμηνείας και αξιολόγησης του κόσμου.
    Γνωρίζουμε από έρευνες, ότι τα παιδιά διαμορφώνουν τη στάση τους απέναντι στο βιβλίο ήδη από πολύ μικρή ηλικία και ότι η σχέση αυτή επηρεάζεται και καθορίζεται από τον τρόπο που αποκτούν τις πρώτες τους εμπειρίες με τα έντυπα, τα οποία χρησιμοποιούνται ως πηγή γνώσης αλλά και ως πηγή πολιτισμικών εμπειριών και απόλαυσης. Η έμφαση που έχει δοθεί στην κοινωνική διάσταση της μάθησης των θεωριών του Ρώσου ψυχολόγου Βυγκότσκι  καθιστούν τη διαμεσολαβητική παρουσία του ενήλικου, ο οποίος πρέπει να βρίσκεται σε μια διαρκή μορφωτική διαθεσιμότητα, σημαντική, και η οποία παρουσία συνίσταται στην από κοινού ανάγνωση, στην πρόκληση συνομιλιών και συζητήσεων και στην προτροπή για άλλες δραστηριότητες που σχετίζονται με το χρησιμοποιούμενο βιβλίο. Οι ικανότητες που μπορούν να εξασκηθούν μέσω των παιδικών βιβλίων αφορούν κυρίως τους τομείς της παρατήρησης, της σύγκρισης, της ταξινόμησης, της οργάνωσης, της σύμπτυξης-περίληψης, της εφαρμογής και της κριτικής (Καρπόζηλου).
    Το βιβλίο αποτελείται από δύο τόμους. Ο πρώτος περιλαμβάνει πληροφορίες για τους συγγραφείς και μερικές δραστηριότητες πάνω στα βιβλία τους και ο δεύτερος περιλαμβάνει δραστηριότητες και παιχνίδια που έχουν σχέση με τις πληροφορίες του πρώτου τόμου.
    Έτσι στον πρώτο τόμο αποκαλύπτονται 69 βιογραφικά σημειώματα συγγραφέων κατά αλφαβητική σειρά. Η επιλογή αφορά κυρίως σύγχρονους εν ζωή συγγραφείς της παιδικής λογοτεχνίας, και όχι μόνο, κατά πλειοψηφία γυναίκες, αλλά και κάποια σπουδαία ονόματα συγγραφέων, όπως ο Ελύτης, που δε βρίσκονται πια ανάμεσά μας. Η επιλογή των προσώπων σε τέτοιες περιπτώσεις είναι συζητήσιμη και φυσικά βαραίνει το βιογράφο, που σίγουρα κάτι αντιπροσωπεύει γι αυτόν. Εν κατακλείδι, η ελευθερία του βιογράφου εξαντλείται στην επιλογή που θα κάνει, στον τρόπο που θα οργανώσει και θα πλάσει το υλικό του λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία του κοινού, στο οποίο απευθύνεται.
    Το βιογραφικό κάθε συγγραφέα καλύπτει ένα δισέλιδο. Στην πρώτη σελίδα αναγράφεται ψηλά το ονοματεπώνυμο του ή της συγγραφέα με κεφαλαία και πεζά γράμματα, «για να είναι αναγνωρίσιμα από τα παιδιά, αφού στα εξώφυλλα των βιβλίων δεν ακολουθούν πάντα την ίδια μορφή», μας εξηγούν οι συγγραφείς. Ακολουθεί η φωτογράφηση, αφού σύμφωνα με τον J. Berger « η όραση έρχεται πριν από τις λέξεις. Το παιδί κοιτάζει και αναγνωρίζει πριν μπορέσει να μιλήσει». Οι φωτογραφίες, μια παλιότερη και μια σύγχρονη, έχουν να κάνουν με τη γνωριμία των συγγραφέων με τα παιδιά, σαν μια συνάντηση κατά πρόσωπο που δένει άψογα με την πρωτοπρόσωπη αφήγηση που έπεται. Η οπτική επαφή φέρνει στο νου την επίσκεψη του συγγραφέα στο σχολείο ή στη βιβλιοθήκη ή σε κάποιο βιβλιοπωλείο και τη συνέντευξή του από τα παιδιά. Συμβάλλει έτσι στην απομυθοποίηση του προσώπου, όταν τα παιδιά αντιλαμβάνονται ότι υπήρξε κι αυτός μικρό παιδί και ζει σήμερα ανάμεσά μας, μέσα σε μια οικογένεια ή μόνος, με τη δουλειά του, τα ενδιαφέροντά του, την καθημερινότητά του και μόνο ξεφεύγει στο όνειρό του ή στην αχλύ του ρεμβασμού εκεί που συναντά τους ήρωές του. Μερικοί συγγραφείς αποκαλύπτονται αμέσως από το ύφος τους. Και ποιος δε θα αναγνωρίσει από την αρχή της συνέντευξης: ‘Μένω στο νησί των Πυροτεχνημάτων με τον παπαγάλο μου τη Σύνθια και τον Πούκιπου, τον άσπρο μου ελέφαντα…Μου αρέσει το ποδοσφαιροφώσφορο - ένα παιχνίδι που παίζεται το βράδυ με μία μπάλα που φωσφορίζει.
    Ο λογοτεχνικός συγγραφέας, πρωτοπρόσωπος - αφηγητής σε μια πλαστή αυτοβιογραφία, διαφορετικό πρόσωπο από τον αφηγητή του βιβλίου, παρουσιάζει με την επίρρωση της προσωπικής μαρτυρίας στοιχεία από τη ζωή του, τον εαυτό του, το επάγγελμά του, τα χόμπυ του, τα όνειρά του, το συγγραφικό του ξεκίνημα, τη σχέση του με το βιβλίο και μια αφιέρωση ή και συμβουλή προς τους αναγνώστες-παιδιά. ‘Γράφω βιβλία γιατί με τα παραμύθια περνάω μια χαρά κι ακόμα καλύτερα…Aν δεν ήμουν αυτό που είμαι θα ήθελα να ήμουν ηθοποιός για να παίζω ρόλους και να γίνομαι ήρωας ιστοριών που έγραψαν άλλοι συγγραφείς, αποκαλύπτει η Τασούλα Τσιλιμένη. Η Ζωρζ Σαρή εξομολογείται ότι είναι παιδικές φίλες με την Άλκη Ζέη. Οι συγγραφείς απαντούν, σύντομα πολλές φορές, σε υποτιθέμενες ερωτήσεις, κοινές για όλους. Έτσι ξεφεύγει από τη σοβαρότητα του ύφους του λεξικού και γλιστρά στην άμεση συζήτηση με φανταστικούς συζητητές και υπονοούμενους αναγνώστες.
    Στη δεύτερη σελίδα ο αναγνώστης βλέπει μερικά εικονογραφημένα πρωτοσέλιδα παιδικών βιβλίων του συγγραφέα. Αυτός που κινεί μια άλλου είδους διαδικασία ανάγνωσης και σκέψης είναι ο Τούμπα-Ντι, ο νάνος, που όλο ρωτά. Ένας νάνος -καλικάντζαρος που δεν αφήνει τον αναγνώστη στην ησυχία του, αλλά τον βάζει να ψάχνει για άλλα βιβλία του συγγραφέα, για άλλους τίτλους, για ένα διαφορετικό τέλος στην ιστορία, για γλωσσοδέτες και παροιμίες ή να ζωγραφίζει εικόνες από τα βιβλία ή να κάνει κολλάζ (αγαπημένη ενασχόληση του Ελύτη, όπως μας πληροφορούν και οι συγγραφείς), ή να βρίσκει φράσεις - κλειδιά ή να δραματοποιεί ρόλους ή να πλάθει νέες αφηγήσεις με τους ήρωες των βιβλίων ή να βιώνει συναισθήματα από τις περιπέτειες των ηρώων. Ανάγνωση κατά τον R. Crowder δεν είναι μόνο η μετάδοση πληροφοριών από το έντυπο στο μυαλό του αναγνώστη. Είναι και μια ενεργητική χρησιμοποίηση των αποθηκευμένων γνώσεών του. Εξάλλου δεν επιδιώκουμε μόνο να καταστήσουμε τα παιδιά ικανά να προσεγγίζουν την πληροφόρηση, τη γνώση και τη λογοτεχνία αλλά και να τα βοηθάμε να αναπτύξουν κριτική και ανεξάρτητη σκέψη. Όπως υποστηρίζει ο John Stephens «αν θέλουμε να προωθήσουμε με την ανάγνωση μια ελεύθερη διαπραγμάτευση της υποκειμενικότητας του μαθητή, πρέπει από νωρίς να τον εξοικειώσουμε με την έννοια της οπτικής γωνίας και να τον ασκήσουμε στην αντικατάσταση των οπτικών γωνιών με άλλες που προκύπτουν από την ίδια την ιστορία. Η νέα έμφαση στο ρόλο του αναγνώστη είναι να τον ανασύρει από την παθητικότητά του και να τον επιβάλει ως το νοηματοδότη του κειμένου.
    Δραστηριότητες μοναχικές, όπως δημιούργησε μια δική σου ιστορία με τον ήρωα της Θάνου, ζωγράφισε μια εικόνα του ποιήματος που σου άρεσε αλλά και δραστηριότητες με συνεργασία, όπως παίξε με τους φίλους σου μια ιστορία της Σταματάκου, οι φίλοι σου κι εσύ ενώστε τις ζωγραφιές που φτιάξατε από τα βιβλία της Ζαραμπούκα και γράψτε τη δική σας ιστορία. Σύμφωνα με τη Νodelman «η λογοτεχνία πρέπει να συζητάται με άλλους που διαβάζουν βιβλία, ώστε να δομηθεί αποτελεσματικά το καινούργιο νόημα».
    Επειδή καμία αφήγηση δεν ξεκινά από το μηδέν το λεξικό με τις προτεινόμενες δραστηριότητές του προκαλεί διακειμενικές αναφορές στον αναγνώστη, που οριοθετεί τον τρόπο πρόσληψής του χρησιμοποιώντας το παραμύθι ως επικοινωνιακό υλικό. π.χ. «Η ωραία Κουμπωμένη» σου θυμίζει κάποιο άλλο παραμύθι και ποιο;  Ή τι ζητάει ο Πινόκιο στο βιβλίο του Μπουλώτη;
    Στα γράμματα Ν,Ξ,Ο δε βρίσκει συγγραφείς. Στο Ξ μας θυμίζει ο νάνος Τούμπα-Ντι το Γρηγόρη Ξενόπουλο και τη Διάπλαση Των Παίδων, ρίχνει σπόρο αναζήτησης και εξιχνίασης του παρελθόντος για να διαπιστωθεί, ότι δεν είναι σημερινό φαινόμενο η παιδική λογοτεχνία αλλά έχει ρίζες από παλιά. Στο Υ μας προκαλεί να γράψουμε ένα δικό μας βιογραφικό. Στο Ω, όπου κλείνει το λεξικό, δεν έχει συγγραφείς και ο αναγνώστης -παιδί καλείται από τον Τούμπα-Ντι, τον νάνο, να κάνουν μαζί μια βιογραφία μάλλον για το συγγραφέα κύριο Ω.
    Η καλή μάγισσα ιππεύοντας το σκουπόξυλο αποχωρεί από τον πρώτο τόμο και μπαίνει στο δεύτερο τόμο των δραστηριοτήτων και των παιχνιδιών. Το εικονοβιβλίο αφορά ουσιαστικά δύο όψεις της αφήγησης, την οπτική και τη λεκτική. Ο αναγνώστης συναντά έναν μικρόσωμο τώρα Τούμπα-Ντι, δίνοντας έμφαση στην εικόνα, έτοιμο για ερωτήσεις. Ας θυμηθούμε την Αλίκη «Στη χώρα των θαυμάτων». «Και τι χρειάζεται ένα βιβλίο χωρίς εικόνες και διαλόγους;».
    Η εικονογράφος με το παράξενο όνομα Διατσέντα Παρίση, γνωστή και από άλλα παιδικά βιβλία, ακολουθώντας τη θεωρητική προσέγγιση της εικονογράφησης παιδικών βιβλίων, μυεί τον αναγνώστη στην οπτική επικοινωνία και στην ανάγκη της οπτικής εγγραμματοσύνης σε ένα αφηγηματικό σύνολο (Νοdelman). Μας αποκαλύπτει εικόνες που έχουν μεγαλύτερο ύψος από το πλάτος δίνοντας περισσότερη έμφαση στους χαρακτήρες που απεικονίζουν. Μορφές που εικονίζονται στο πάνω μισό της εικόνας συνήθως έχουν μεγαλύτερη σημασία. Μια ιστορία χωρίς πλαίσιο σε αναγκάζει να εμπλακείς και συ σ΄ αυτή.
    Καιροφυλακτεί μια δεύτερη δοκιμασία που μπλέκεται με το παραμύθι. Συγγραφείς σύγχρονων παιδικών βιβλίων υποδύονται (στην κυριολεξία) ήρωες των παραμυθιών. Έτσι βλέπουμε τη Βελετά-Βασιλειάδου «Κοκκινοσκουφίτσα» και το Νικόλα Ανδρικόπουλο «Παπουτσωμένο Γάτο».
    Και απλώνοντας τον πίνακα αναφοράς, την αφίσα που βρίσκεται μέσα στο βιβλίο, τα παιχνίδια συνεχίζονται με τη νηπιαγωγό να δίνει οδηγίες στην τελευταία σελίδα. Οι δραστηριότητες μπορούν να αποτελέσουν και αφετηρία για σχέδια εργασίας ή μικρά project στην σχολική πραγματικότητα.

    Το λεξικό, ως «επιμορφωτικό» βιβλίο, μπορεί να εξυπηρετεί πολλαπλή χρήση και να αποτελέσει έναν καλό οδηγό για τον εμπλουτισμό της παιδικής βιβλιοθήκης του σπιτιού ή του σχολείου. Φυσικά πρέπει να τονιστεί, ότι κατά τη γνώμη μας, το βιβλίο προσφέρει ιδιαίτερη ευχαρίστηση και απόλαυση, γιατί μόνο αν προκαλέσουμε το ενδιαφέρον και το θυμικό του παιδιού θα πετύχουμε τους παιδευτικούς μας στόχους και στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτό επιτυγχάνεται με τον εφευρετικό τρόπο δόμησης και το πειραχτήρι Τούμπα-Ντι. «Το βιβλίο είναι για μένα κάτι που μυρίζει, που το παίρνω αγκαλιά, που είναι γεμάτο αναμνήσεις και ωραία χρώματα στο ράφι»  χαϊδεύοντας τη γάτα της εξομολογείται η Σοφία Ζαραμπούκα.
    Προσεγγίζοντας το ΛΕΞΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ από τη θεωρία της παιδικής λογοτεχνίας, συμφωνεί κανείς με την άποψη των συγγραφέων Τασούλας Τσιλιμένη και Αθηνάς Ξάφη, ότι το λεξικό συγγραφέων για παιδιά είναι σχεδιασμένο με τις σύγχρονες αντιλήψεις της παιδαγωγικής και της λογοτεχνίας κι έχει σκοπό την άσκηση κριτικής ικανότητας, τη φιλαναγνωσία και την καλλιέργεια της αναγνωστικής δεξιότητας. Εξάλλου παραμένει διαχρονική αξία η πρόταση του Τερζάκη ότι: «Τα πιο γόνιμα βιβλία αυτού του κόσμου δεν είναι εκείνα που μας μαθαίνουν κάτι, είναι εκείνα που μας διεγείρουν το στοχασμό».

1. «Κριτική παιδαγωγική ή κριτική της εγγραμματοσύνης», Giroux H.& MacLaren 1983:Ριζοσπαστική και κοινωνική χειραφετητική προσέγγιση με έμφαση στην καλλιέργεια μιας κριτικής, διαλογικής και πλουραλιστικής σχολικής κουλτούρας. Παραγωγή γνώσης από κοινού από τον ενήλικο και το παιδί ως συν-παραγωγός γνώσης ώστε να παράγει το δικό του λόγο για τη λογοτεχνία.
2. «Σκέψη και γλώσσα», Γνώση 1988:Η κοινωνική ψυχογένεση είναι η βαθμιαία συγκρότηση ελεύθερων και ενεργητικών υποκειμένων σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον με κύρια μεταβλητή τη γλώσσα.

                             ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ανθογαλίδου Θ., «Κοινωνιολογικές μελέτες», Πυγμαλίων, β΄έκδ. , Αθήνα 2004
Αποστολίδου Β., Καπλάνη Β., Χοντολίδου Ε., (επιμ.): «Διαβάζοντας λογοτεχνία στο σχολείο…Μια νέα πρόταση διδασκαλίας» τυπωθήτω-Δαρδανός, Αθήνα 2000
Βυγκότσκι Λ., «Σκέψη και Γλώσσα», Γνώση 1988
Γκίβαλου Α.Κ. (επιμ.), «Παιδική λογοτεχνία. Θεωρία και Πράξη»., Καστανιώτης, Αθήνα 1994
Giroux H.και McLaren P.,«Between Borders: Pedagogy and the Politics of Cultural Studies», London: Routledge 1994.
Κανατσούλη Μ., «Ιδεολογικές διαστάσεις της παιδικής λογοτεχνίας», τυπωθήτω-Δαρδανός, Αθήνα 2000
Καρπόζηλου Μ., «Το παιδί στη χώρα των βιβλίων», Καστανιώτης, Αθήνα 1994
Nodelman P., «The pleasures of childrens literature», Athens & London: Longman 1992
Stephens J.,«Language and ideology in  Children's Fiction», New York Longman 1992



Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.
 
Τοποθετηθείτε
Δεν υπάρχουν τοποθετήσεις πάνω σ' αυτό το κείμενο.
Πρέπει να συνδεθείτε ή να κάνετε εγγραφή για να τοποθετηθείτε.