Λέξημα / Βήμα του Λογοτέχνη / Οραματικά ΕνδεχόμεναΑνώνυμος επισκέπτης
Βήμα του Λογοτέχνη Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #584 | Αποστολή από ??????? ?. |
   Πεμ 9 Δεκ 2004 
Οραματικά Ενδεχόμενα
Χρήστος Γιαννακός: Δημιουργία μετά την υποχώρηση και Οραματικά Ενδεχόμενα.
Δημιουργία μετά την Υποχώρηση και Οραματικά Ενδεχόμενα.
                                                                                  

     Οι έφηβοι της γενιάς μου άρχιζαν τις σπουδές στο Γυμνάσιο κατά την περίοδο της μεταπολίτευσης. Όσοι προσεγγίσαμε τις ιδέες της αριστεράς, βρεθήκαμε σ' ένα περιβάλλον έντονης ιδεολογικής ζύμωσης που αναπτύχθηκε σε χώρους συλλογικής δράσης από τις μαζικές, τότε, οργανώσεις της νεολαίας. Αν λάβουμε υπόψη ότι ουσιαστικά καταβαλλόταν προσπάθεια να διαμορφωθεί η στάση μας απέναντι στη ζωή την ίδια, να ερμηνευθεί η πραγματικότητα και να προταθούν λύσεις, τότε γίνεται πιστεύω κατανοητό πώς οι αντιλήψεις για την κοινωνία, την πολιτική και την οικονομία συνοδεύονταν από μια δέσμη απόψεων για την Τέχνη -την καλλιτεχνική δημιουργία ως μοντέλο της ανθρώπινης δραστηριότητας.
     Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 80, οι παρευρισκόμενοι στα αχτίφ του Κομμουνιστικού Κόμματος για τον πολιτισμό αντιμετώπιζαν με την ίδια θέρμη τα φαινόμενα του πολιτιστικού ιμπεριαλισμού και τα αισθητικά ζητήματα που αφορούσαν στο σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Τα χαρακτηριστικά της τάσης που θεμελιώθηκε από τον Μαξίμ Γκόργκι στις αρχές του 20ου αιώνα ξεπέρασαν τα όρια της λογοτεχνίας. Σύμφωνα με την σοσιαλιστικής εμπνοής ανασύσταση της πραγματικότητας το άτομο διαμορφώνεται από την ιστορία, ενώ ταυτόχρονα είναι ικανό να συμβάλλει σε προοδευτικές εξελίξεις ως ενεργό μέλος του λαϊκού κινήματος. Η με τέτοιο τρόπο ανάμειξη του ανθρώπου στα κοινά μπορεί ν' αποτελέσει πηγή ιστορικής αισιοδοξίας. Η ταξική φύση της τέχνης σε μια ταξική κοινωνία είναι μια συνειδητή θεώρηση και ο καλλιτέχνης που την ασπάζεται παρακινείται από την αφοσίωση στο κόμμα της εργατικής τάξης και στο λαό.
     Πιστεύω πως το όλο ζήτημα εστιαζόταν στο κομματικό περιεχόμενο που φόρτιζε την τάση. Εκεί που το κομματικό προσδιοριζόταν ως ταξικό και ο δημιουργός αναπαράσταινε μ' αισθητικά άρτιο τρόπο τα οραματικά ενδεχόμενα της ελευθερίας, τότε το έργο όχι μόνο ανταποκρινόταν στα αισθήματα εγρήγορσης και αλληλεγγύης των ανθρώπων -ας σημειωθεί εδώ η συμβολή της Οκτωβριανής Επανάστασης-, αλλά, συγχρόνως, προωθούσε την καλλιτεχνική κουλτούρα σε εθνικό ίσως δε και σε παγκόσμιο επίπεδο. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, τη «Μάνα» του Μαξίμ Γκόργκι, το «Θωρηκτό Πατιόμκιν» και τον «Οκτώβρη» του Σεργκέι Αϊζενστάιν.
     Όταν όμως το περιεχόμενο καθοριζόταν από την καταναγκαστική νομιμοφροσύνη στις προδιαγραμμένες αρχές, τότε περιορίζονταν οι δυνατότητες του καλλιτέχνη, το εγχείρημα δεν δικαιωνόταν αισθητικά κι έχανε στην ουσία τον δημοκρατικό χαρακτήρα που επαγγελόταν. Αυτό έγινε ιδιαιτέρως εμφανές στις πολιτικές και ιδεολογικές προεκτάσεις του πεδίου που δημιουργήθηκε από το νέο καλλιτεχνικό ρεύμα. Είναι πολύτιμο να θεωρείται με προσοχή, άλλωστε, το πώς οι αισθητικές αρχές που αξιοποιήθηκαν για τη σοβιετική οικοδόμηση μεταλλάχτηκαν σ' εργαλεία εκτόπισης κι εξόντωσης.
     Ο όρος είχε επισημοποιηθεί με άρθρο της σύνταξης στην Λιτερνατούρναγια Γκαζέτα της 29ης Μαΐου 1932 και διαδινόταν στα αριστερά κινήματα και άλλων χωρών, όμως ήταν μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο που ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός μεταφέρθηκε ευρέως στην πολιτιστική πολιτική αρκετών αδελφών κομμουνιστικών κομμάτων -και του ελληνικού. Οι αισθητικές απόψεις που υπαγορεύονταν εν είδει δόγματος αποτέλεσαν σημεία τριβής μεταξύ στελεχών στο ΚΚΕ και στην ΕΔΑ από τη δεκαετία του 50. Αρκετοί κριτικοί και συγγραφείς (Κώστας Κουλουφάκος, Μανόλης Λαμπρίδης, Δημήτρης Ραυτόπουλος, Βύρων Λεοντάρης, Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Γιάννης Καλιόρης) δεν συμφώνησαν με τον ανελαστικό προκαθορισμό των αισθητικών αρχών και τη λογοκρισία, εκφράζοντας τις απόψεις τους μέσα από το περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης», κατά την περίοδο 1955-1966. Μεταπολεμικοί ποιητές που βίωσαν τον εμφύλιο -κι εκφράζονταν πολιτικά οι περισσότεροι μέσ' από τις ιδέες της αριστεράς- υιοθέτησαν την αναμέτρηση με την αβεβαιότητα, την απαισιοδοξία, ίσως και την απόγνωση, διεκδικώντας με το έργο τους την ψυχική λύτρωση από τα σωρευμένα δεινά. Αναφέρομαι στους: Θανάση Κωσταβάρα, Τίτο Πατρίκιο, Μανόλη Αναγνωστάκη, Τάσο Λειβαδίτη, Πάνο Θασίτη, Κλείτο Κύρου, Άρη Αλεξάνδρου, Δημήτρη Δούκαρη, Μιχάλη Κατσαρό, αλλά και στους: Τάκη Σινόπουλο και Μίλτο Σαχτούρη.
     Η ιδεολογική αντιπαράθεση μέσα στην αριστερά, διαποτισμένη με άφθονη πολιτική εμπάθεια, έφερνε στην επιφάνεια διλήμματα του τύπου: ιστορικά αισιόδοξος ή αντιδραστικά απαισιόδοξος;
     Κοιτάζοντας από το σήμερα προς τα πίσω δεν είναι ανώφελο να διερευνούμε με ποιους τρόπους ο αντίκτυπος των συνταρακτικών γεγονότων του 20ου αιώνα διαμόρφωνε τη συνείδηση του πολίτη και του δημιουργού. Για τη γενιά των προηγούμενων ποιητών σημαντικό ρόλο έπαιξαν ο πόλεμος, η εμφύλια διένεξη, οι εκτοπίσεις, η αποσταλινοποίηση, η καταστολή της πολιτικής εξέγερσης στην Ουγγαρία.
     Βλέπω στην ποίηση της ήττας την ειδικότερη περίπτωση της δημιουργίας μετά από μια σοβαρή υποχώρηση των ανθρώπινων αξιών. Καταστροφικές συρράξεις, φτώχεια, κατάργηση της δημοκρατίας, πολιτική εξόντωση, εκτελέσεις, σκοτεινές πλευρές της εκλογίκευσης των οραμάτων, εγωισμός, εκμετάλλευση, αποξένωση όλες τους περιπτώσεις εκτεταμένου εκφυλισμού στο σώμα «της ανθρωπότητας και του πολιτισμού» - όπως έγραφε ο Βύρωνας Λεοντάρης στο άρθρο για την ποίηση της ήττας και την ήττα της ποίησης («Επιθεώρηση Τέχνης», τ. 106-107, 1963).
     Ας αναλογιστούμε εδώ πως η Τέχνη ανέκαθεν επεξεργαζόταν τα αντικείμενά της υπό το πρίσμα της θετικής ή αρνητικής σημασίας τους για τον άνθρωπο.
     Αν θεωρήσουμε την καλλιτεχνική στάση των ποιητών «της ήττας» ως ένα εγχείρημα αυτογνωσίας, αμφισβήτησης των αγκυλώσεων, ανάλυσης της ανθρώπινης κατάστασης, προσδιορισμού της μοίρας τους στις νέες συνθήκες -χάριν της δημιουργίας, της πολυφωνίας και της αλήθειας- διακρίνουμε τους λόγους για τους οποίους το δημιουργικό τους θάρρος μπορεί ν' αφορά και τις νεότερες γενιές. Εικάζω λοιπόν πως δεν είναι απίθανο η στοχαστική αναμέτρηση με τις αβεβαιότητες που κατατρύχουν τον σύγχρονο άνθρωπο, αν αξιοποιηθεί στην πράξη ως δύναμη αντιπαράθεσης, ν' αποτελέσει μία προϋπόθεση για νέα οραματικά ενδεχόμενα στη Ζωή και στην Τέχνη.



Κοιτάζοντας απ' το σήμερα την «ποίηση της ήττας» (Εφ. ΕΠΟΧΗ, 5-10-03).
                                                                      
Αναθεωρημένο για το ηλεκτρονικό περιοδικό «Λέξημα».


Χρήστος Γιαννακός

Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.
 
Τοποθετηθείτε
Δεν υπάρχουν τοποθετήσεις πάνω σ' αυτό το κείμενο.
Πρέπει να συνδεθείτε ή να κάνετε εγγραφή για να τοποθετηθείτε.