Λέξημα / Συνεντεύξεις / Ποιητικό εργαστήρι (Ι)Ανώνυμος επισκέπτης
Συνεντεύξεις Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #559 | Αποστολή από ?????? |
   Σαβ 14 Μαϊ 2005 
Ποιητικό εργαστήρι (Ι)
Η Κατερίνα Αγγελάκη Ρούκ και ο Γιάννης Κοντός μας εξομολογούνται για το πως γράφουν ποίηση, για τα σημαντικά στοιχεία στην ποίηση του Καβάφη κ.ά.

Στις ποιητικές συντροφιές, και ειδικότερα των νέων δημιουργών, είναι συχνό το φαινόμενο της διάστασης των απόψεων, όταν συζητούνται θέματα που έχουν σχέση με όσα θα βοηθούσαν έναν δημιουργό στο έργο του.  Κάποιοι υποστηρίζουν ότι δεν χρειάζεται να διαβάζει κανείς, άλλοι το ακριβώς αντίθετο, ότι πρέπει να διαβάζει υπερβολικά. Μερικοί υποστηρίζουν ότι το ποίημα πρέπει να παραμένει στην αρχική του μορφή, στην πρώτη του γραφή, για να μεταφέρει το συναίσθημα από την στιγμή της δημιουργίας. Άλλοι ότι πρέπει να γίνονται διορθώσεις και να αφαιρείται κάθε εξωποιητικό στοιχείο. Οι απαντήσεις πολλές, όσοι σχεδόν οι εκάστοτε συνομιλητές και οι απόψεις συγκρουόμενες. Κάπου εκεί ξεκίνησε η σκέψη να δώσω τον λόγο σε γνωστά ονόματα της ποιητικής κοινότητας για να πουν τις δικές τους απόψεις.
Δύο γνωστοί και καταξιωμένοι ποιητές, η Κατερίνα Αγγελάκη Ρούκ και ο Γιάννης Κοντός, είναι οι πρώτοι που μας μίλησαν για το ποιητικό τους εργαστήρι, για το πώς οι ίδιοι γράφουν τα ποιήματά τους και για όσα αποτελούν ερεθίσματα να γραφτεί ένα ποίημα. Ο αρχικός κορμός των ερωτήσεων αποδείχτηκε ανεπαρκής καθώς υπήρξαν στιγμές που μια απάντηση δημιουργούσε μια νέα ερώτηση και η όλη διαδικασία αποδείχτηκε ζωντανή, ευχάριστη και ενδιαφέρουσα.



Η Κατερίνα Αγγελάκη Ρούκ με περίμενε στην πόρτα του σπιτιού της με το γνωστό, αφοπλιστικό χαμόγελό της. Αφού με ρώτησε εάν ήθελα κάτι και δοκιμάσαμε εάν γράφει καλά το κασετόφωνο ξεκινήσαμε την κουβέντα μας:


Μιλήστε μας για το ποιητικό σας εργαστήρι, για τον τρόπο που η Κατερίνα Αγγελάκη Ρούκ γράφει ποίηση:

Οι ποιητές έχουν τη δική τους “νομοθεσία”, εγώ έχω τη δικιά μου και νομίζω ότι η ποίηση βασικά είναι που έχει τους λιγότερους κανόνες. Ένας μυθιστοριογράφος θα σου πει ότι ξυπνάει στις οχτώ και γράφει μέχρι τις δύο, ή ότι γράφει τη νύχτα, αλλά ότι το κάνει κάθε μέρα, ένας ζωγράφος θα πει άλλα, εγώ νομίζω, και δεν είμαι η μόνη, ότι στην ποίηση ο καθ΄ ένας έχει τους δικούς του κανόνες σε σχέση με την δική του ιδιοσυγκρασία, ιστορία κλπ

Απαιτεί και κάποια έμπνευση;

Όχι κάποια έμπνευση, μεγάλη έμπνευση, σας παρακαλώ.
Αυτό που ήθελα να πω είναι ότι εμένα το ποιητικό μου εργαστήρι είναι τελείως απρόβλεπτο δηλαδή είναι σα να μπαίνεις σε ένα άγνωστο δωμάτιο και παρατηρείς τα έπιπλα γύρω.
Όταν μπω στο δωμάτιο αυτό, της ποιητικής έμπνευσης, ας το πούμε έτσι, κάθε πράγμα που συμβαίνει, από το νερό που κυλάει, μέχρι τον σκύλο που γαβγίζει, με εμπνέει.
Εάν δεν είμαι σε αυτό το δωμάτιο, οτιδήποτε και να συμβεί, και το πιο ωραίο, και το πιο καταπληκτικό, και το πιο έντονο, δεν με ωθεί στο να γράψω ποίηση.
Κάθε δωμάτιο είναι μια ποιητική συλλογή που βγαίνει, αλλά εκείνο που είναι και το καλό και το κακό είναι ότι είναι απρόβλεπτο, δεν μπορείς να υπολογίσεις πότε θα συμβεί. Εγώ τώρα μόλις βγαίνω από ένα δωμάτιο.


Πιστεύετε το διάβασμα άλλων ποιητών είναι πηγή έμπνευσης;

Αυτή είναι μια ωραία ερώτηση στην οποία έχω αναρωτηθεί πάρα πολύ. Δεν ξέρω από ποιο σημείο και έπειτα έπαψε λειτουργεί σε μένα το διάβασμα σαν πηγή έμπνευσης. Όταν ήμουν νέα φυσικά ήταν πηγή μου οι μεγάλοι ποιητές, αλλά τελευταία, εννοώ αρκετά χρόνια τώρα, πιο πολύ σαν πηγή έμπνευσης λειτουργεί η προσωπική εμπειρία η οποία καμιά φορά συνδυάζεται με συμπτώσεις και ξαφνικά ενώ διαβάζεις “εκείνο” συμβαίνει “αυτό” και βγαίνει το ποίημα.

Η πρώτη γραφή ενός ποιήματος είναι και η τελική του μορφή;

Όχι φυσικά. Γίνονται αλλαγές και διορθώσεις μέχρι την τελική του μορφή.

Η δική σας συμβουλή σε έναν νέο δημιουργό είναι να μην διαβάζει καθόλου, να διαβάζει μόνο σύγχρονους ή να διαβάζει σύγχρονους αλλά και παλαιότερους ποιητές;

Βέβαια το τρίτο, και παλαιότερους και σύγχρονους, όσο μπορεί, όσο αντέχει. Αυτό πάλι, είναι κάτι που θα του το υπαγορέψει το δικό του ποιητικό σύστημα - αν είναι ποιητής.
Αν πραγματικά θέλει να γράψει ποίηση θα πρέπει να διαβάσει παλαιότερους και σύγχρονους αλλά όσο αντέχει, γιατί υπάρχουν περιπτώσεις που δεν θέλουν να είναι πάρα πολλά τα ερεθίσματα και οι παραστάσεις από άλλους ποιητές.


Η θεωρία βοηθάει τον ποιητή;

Βοηθάει αλλά να μην γίνει έμμονη ιδέα. Είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον να μάθεις πώς άλλοι ποιητές οργάνωσαν τη σκέψη και τη θεωρία γύρω απ την ποίηση στο έργο τους. Είναι ποιητές που τους βοηθάει η θεωρία και άλλοι που δεν τους βοηθάει. Εγώ δεν μπορώ να πω ότι διάβασα πολύ θεωρία.

Ένας νέος δημιουργός εκτός από το να διαβάζει θα πρέπει και να σκύψει βαθιά μέσα του;

Μα τι λετε τώρα, αν δεν σκύψει βαθιά μέσα του δεν πρόκειται να βγάλει ούτε μια αράδα.
Επίσης, θα πρέπει να τον ενδιαφέρει το μέσα του δηλαδή υπήρχαν νέοι στη δική μου γενιά, δεν ξέρω για σήμερα, που μάλλον ήθελαν να αφαιρέσουν από το μέσα τους, τους ενοχλούσε και ήθελαν να πάνε πιο γρήγορα, να πάνε πιο καλά. Θα έλεγα ότι απόφευγαν να σκύψουν μέσα τους γιατί ήταν πράγματα εκεί που δεν τα έβρισκαν κολακευτικά, ούτε ότι τους οδηγούσαν κάπου, σε μια επιτυχημένη ζωή.


Η ποίηση είναι μια οπτική ζωής;

Ναι, φυσικά και είναι.

Καλό είναι να διαβάζουμε μόνο αγαπημένους ή γενικώς ότι μπορούμε;

Αγαπημένους σίγουρα αλλά όχι μόνο. Εγώ πιστεύω και πολύ στην τύχη, μπορεί δηλαδή να πέσει στα χέρια μου ένα βιβλίο άγνωστου μέχρι τότε σε μένα ποιητή και αφού το διαβάσω να αναρωτηθώ πώς και δεν ήξερα γι αυτόν τον καταπληκτικό δημιουργό.
Η μητέρα μου που ήταν πολύ φωτισμένη γυναίκα, ιδίως για την εποχή και την ηλικία της, ήτανε τρελή με τον Καβάφη και με είχε βάλει να μάθω ποιήματά του απ' έξω σε ηλικία μόλις οκτώ χρονών, το 1947, όταν ελάχιστοι στην Ελλάδα γνωρίζανε το έργο του και ο Καβάφης έχει συνδυαστεί μέσα μου με την εμπειρία μου σαν παιδί που μεγάλωνε.
Τον κοιτάω τώρα με το μυαλό και την πείρα που διαθέτω και είναι από τους πιο μεγάλους ποιητές.
Μπόρεσε να συνδυάσει το πιο δύσκολο πράγμα που υπάρχει στην ποίηση, τη σκέψη με την ποίηση. Η κάθε του λέξη είναι σκέτη ποίηση, και η κάθε του λέξη είναι σκέτη σκέψη.
Αυτό τον συνδυασμό δεν ξέρω άλλον που να τον έχει πετύχει σε αυτό τον βαθμό.


Πώς κατάφερε όσο περνούν τα χρόνια να μεγαλώνει η αξία του;

Όσο περνούν τα χρόνια μεγαλώνει η αξία του ακριβώς όπως το είπατε διότι βγαίνει η απόλυτη αλήθεια και λες μα πώς είναι δυνατόν να το ήξερε τότε αυτό.

Αυτές οι αλήθειες σ' έναν τόνο εξομολόγησης που όπως είπατε συναντάμε στην ποίηση του Καβάφη πιστεύετε είναι από τα σημαντικά χαρακτηριστικά που τον καθιέρωσαν;

Αναμφίβολα είναι.

Πότε βγάλατε την πρώτη σας συλλογή;

Το πρώτο ποίημά μου δημοσιεύτηκε όταν ήμουν δεκαεπτά και στα εικοσιτέσσερα έβγαλα την πρώτη μου συλλογή αλλά δημοσίευα συνεχώς.



Η συνάντηση με τον Γιάννη Κοντό ήταν προγραμματισμένη να γίνει στον χώρο εργασίας του οπότε μπήκαμε γρήγορα στο θέμα μας και το κασετόφωνο άρχισε πάλι το έργο του:

Για ποιο λόγο γράφετε ποίηση;

Η ερώτηση είναι πάρα πολύ εύκολη και πάρα πολύ δύσκολη. Έτσι ξεκίνησα εγώ, αυτό έμαθα να κάνω και αυτό ξέρω. Άρα, θα το πούμε εσωτερική ανάγκη, θα το πούμε συνήθεια, που είναι κάτι σοβαρό και αυτό και εκεί επικεντρώθηκε όλο το ενδιαφέρον μου από έφηβος και έτσι εκφράζομαι, μόνο έτσι εκφράζομαι δηλαδή, και τα πεζά που γράφω έχουνε τη φόρμα ποιήσεως.

Σε τι ηλικία βγάλατε το πρώτο σας βιβλίο;

Το πρώτο μου βιβλίο, την Περιμετρική, το έβγαλα σε ηλικία εικοσιπέντε ετών.

Μιλήστε μας για το ποιητικό σας εργαστήρι, για τον τρόπο που εσείς γράφετε τα ποιήματά σας:

Τα ερεθίσματα είναι ποικίλα, από μία εικόνα του δρόμου, από μία μουσική, από μία μυρουδιά, από ένα πρόσωπο και ο συνδυασμός όλων αυτών κάνει να αρχίσει ο πρώτος στίχος το οποίο είναι πολλές φορές αυτόματα όπως μπαίνει η εικόνα ή τα άλλα στοιχεία που είπα μες στον εγκέφαλο γίνεται μια απότομη επεξεργασία και βγαίνει ο πρώτος στίχος. Μετά χτίζεται το ποίημα, το οποίο μπορεί να τελειώσει σε μισή ώρα, μπορεί να τελειώσει σε δυο χρόνια, γιατί αρχίζεις δεν το τελειώνεις και το ξαναδουλεύεις μετά από καιρό. Υπάρχουν ποιήματα που τελειώνουν μετά από δυο χρόνια αλλά συνήθως γίνεται πολύ γρήγορα, σε μια μέρα, σε μισή μέρα. Να συμπληρώσω ότι παίζει ρόλο και το διάβασμα άλλων ποιητών, παλαιοτέρων και νεοτέρων, μεταφρασμένων, ξένων κλπ μιλώντας πάντα για την κουλτούρα τη δικιά μας, τη δυτική, δεν μιλάμε για μακρινά πράγματα, για την Αφρική ή την Ασία, μιλάμε για πράγματα κοντινά με την δική μας κουλτούρα.
Πάντα είναι έναυσμα και το διάβασμα ενός ποιήματος.


Με καλύψατε και σε κάποιες από τις επόμενες ερωτήσεις που είχα να σας κάνω. Εάν απαιτεί έμπνευση για να γραφτεί ένα ποίημα και εάν το διάβασμα άλλων ποιητών είναι πηγή έμπνευσης.

Το ποίημα είναι έμπνευση κατ' αρχήν από μόνο του. Είναι ένα ξάφνιασμα μαζί και ένα φως και μετά είναι πολύ μεταφυσική, μην το ξεχνάμε αυτό το πράγμα, η λογοτεχνία, η τέχνη γενικώς, έχει και την πρακτική πλευρά της αλλά και την μεταφυσική πλευρά της.

Καλό είναι να διαβάζουμε μόνο αγαπημένους ή και άλλους;

Όλους, τα πάντα, δηλαδή και αυτούς που δεν μας αρέσουν ιδιαίτερα πρέπει να τους διαβάζουμε γιατί δημιουργείται ένα υπόστρωμα λόγου, ποιήσεως και γραμμάτων το οποίο σε βοηθάει εν καιρώ.

Η πρώτη γραφή ενός ποιήματος είναι και η τελική του μορφή;

Όχι, γίνονται αλλαγές πολλές φορές, άλλες φορές δεν γίνονται, συνήθως κάτι αλλάζεις. Βέβαια, υπάρχουν ποιητές, έλληνες και ξένοι, οι οποίοι κάνουν δεύτερη γραφή, πέμπτη, έκτη κλπ.
Εγώ δεν είμαι τέτοιος ποιητής, με λίγο διόρθωμα κάνω το ποίημα.


Η θεωρία της λογοτεχνίας βοηθάει τον ποιητή;

Δεν νομίζω ιδιαίτερα, γιατί υπάρχουν άνθρωποι πολύ μορφωμένοι με πολλές γνώσεις, λέμε σαν παράδειγμα έναν αστροφυσικό ο οποίος δεν έχει τα κλειδιά της ποιήσεως, ενώ έχει τα κλειδιά του σύμπαντος - πως γίνονται οι περιστροφές και όλα αυτά - δεν μπορεί να καταλάβει, δεν θέλει ή δεν είναι έτοιμος να καταλάβει ένα ποίημα ή ένα λογοτέχνημα.  Άρα, είναι έμφυτο, είναι μια ιδιαίτερη κατάσταση που έχει ένα άτομο.

Ένας νέος δημιουργός εκτός από το να διαβάζει θα πρέπει να σκύψει και μέσα του;

Πάντα, άμα δεν κοιτάξεις τον έσω κόσμο είσαι χαμένος από χέρι. Πρέπει να κοιτάς μέσα σου συνέχεια.

Τι είναι για σάς η ποίηση; Τρόπος έκφρασης, οπτική ζωής ή κάτι άλλο;

Είναι όλα αυτά και τρόπος ζωής κυρίως. Εγώ έτσι βλέπω τον κόσμο, μέσα από ποιητικές εικόνες.
Από μικρότερος έβλεπα τον κόσμο μέσα από εικόνες και τώρα το έχω ξεκαθαρίσει δηλαδή βλέπω κάτι, το παρατηρώ, το επικεντρώνω και το κάνω ποίημα.


Καβάφης, Εμπειρίκος, Καββαδίας. Τρεις διαφορετικοί μεταξύ τους ποιητές.
Ποια πιστεύετε είναι τα στοιχεία στην ποίηση καθ' ενός απ' αυτούς που τους καθιέρωσαν;


Πολύ διαφορετικοί ποιητές. Ο Καβάφης, όπως λεω συνήθως, είναι ο ουρανός της Ελλάδος, είναι το μέγιστο. Το καθημερινό, το προσωπικό στοιχείο, το ερωτικό και το ιστορικό να τα πούμε έτσι απλά και ο συνδυασμός αυτά να γίνουν ποίηση με αυτή την περίεργη γλώσσα που έκανε, αυτά τα ρωμαίικα της διασποράς, τον καθιέρωσαν.  Βεβαίως είναι μια συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού από τους ελληνιστικούς χρόνους μέχρι τώρα. Περιέχει μέσα και τους αρχαίους και την ποίηση την ελληνιστική και την μεσαιωνική και όλα. Είναι μια συνέχεια.

Πιστεύετε είναι επίκαιρος;

Πάντα. Πολύ πάντα να το πούμε έτσι.

Τα στοιχεία που καθιέρωσαν τον Εμπειρίκο και τον Καββαδία;

Ο Εμπειρίκος είναι υπερρεαλιστής όπως γνωρίζουμε. Είναι ένα ξάφνιασμα δυνατό, ένας επαναστάτης με τον τρόπο του. Η γλώσσα του ακουμπούσε προς την καθαρεύουσα γιατί το όργανο αυτό το χρησιμοποιούσε πιο εύκολα για να κάνει αυτά που έκανε. Είναι και αυτός μέσα στη χωρία των μεγάλων ποιητών γιατί είναι ανανεωτής.
Ο Καββαδίας ξέρετε, αναφέρετε στις ιστορίες της λογοτεχνίας ως ανανεωμένη παράδοση. Είναι σύγχρονος βέβαια αλλά είναι και παραδοσιακός ποιητής. Το πάθος αυτό για τη ζωή, το σώμα, τον έρωτα, τα ταξίδια και την περιγραφή της θαλάσσης τα έκανε ποίηση με έναν τρόπο μοναδικό.





Κάπως έτσι έκλεισε ο πρώτος κύκλος συνεντεύξεων για το ποιητικό εργαστήρι. Θέλω να ευχαριστήσω την Κατερίνα Αγγελάκη Ρούκ και τον Γιάννη Κοντό για τον χρόνο τους και τις πολύτιμες συμβουλές τους.



                       Γιάννης Μανιάτης
                    για το www.lexima.gr
                          14/5/2005

Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.