Λέξημα / Άρθρα / Στρατής ΤσίρκαςΑνώνυμος επισκέπτης
Άρθρα Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #519 | Αποστολή από ?????? |
   Σαβ 26 Φεβ 2005 
Στρατής Τσίρκας
Αφιέρωμα: Στρατής Τσίρκας - Ακυβέρνητες Πολιτείες. Με αφορμή τη νέα σχολιασμένη έκδοση ένα οδοιπορικό γνωριμίας με το έργο του.

Το σημαντικότερο έργο του Στρατή Τσίρκα, οι «Ακυβέρνητες Πολιτείες»,
για το οποίο τιμήθηκε με το Βραβείο Κριτικών και Εκδοτών της Γαλλίας (1972),  επανακυκλοφόρησε αρχές του 2005 από τις εκδόσεις Κέδρος με φιλολογική επιμέλεια και σχολιασμό της Χρύσας Προκοπάκη. Το ιστορικό σημείωμα στο τέλος του πρώτου βιβλίου καθώς και τα σχόλια της επιμελήτριας βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει το ιστορικό - κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γράφτηκε το σημαντικό αυτό έργο της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Με αφορμή τη νέα αυτή σχολιασμένη έκδοση το Λέξημα.gr επιμελήθηκε το μικρό αυτό οδοιπορικό - αφιέρωμα στο έργο του Στρατή Τσίρκα.

Εισαγωγή στο έργο

Ο Αλεξ. Αργυρίου σε παρουσίαση - ανθολόγηση του Στρατή Τσίρκα σημείωνε για τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες»:
Οι Ακυβέρνητες πολιτείες, με την ρέουσα και πυκνή γραφή τους οφείλουν πολλά στη μελέτη του για τον Καβάφη. [...]
[...] Η Λέσχη είναι το πιο προωθημένο αισθητικά μέρος της 'Τριλογίας'. Χρησιμοποιούνται αρκετοί νεωτερικοί τρόποι γραφής. Υπάρχουν κεφάλαια γραμμένα σε α΄ ενικό πρόσωπο, άλλα σε β΄ ενικό πρόσωπο και άλλα σε γ΄ πρόσωπο. Υπάρχουν φράσεις που κόβονται πριν συμπληρωθούν συντακτικά και όπου το νόημά τους δεν υπονοείται αναγκαστικά. Ο χρόνος της αφήγησης παρουσιάζει ανακοπές, πηγαίνει πίσω μπρος και γενικά γίνεται ιδιόμορφη χρήση του. [...]
[...]  Παρά το πλήθος των προσώπων στη Λέσχη, αρκετά από αυτά μας δίνονται ανάγλυφα και πειστικά, έτσι που από πλάσματα της φαντασίας να αποκτούν υπόσταση. Νομίζω ότι το αποτέλεσμα οφείλεται στο βιωματικό υλικό που υπόκειται και στη δυνατότητα του συγγραφέα Τσίρκα να αποστασιοποιείται. Έτσι, μέσα από την έντεχνη οργάνωση και κατάθεση εμπειριακών δεδομένων, η χρονική απόσταση λειτούργησε μυθοποιητικά. [...]
[...] Όσο κρίνω η 'Τριλογία' , στο σύνολό της, κατορθώνει να δώσει την ατμόσφαιρα μιας εποχής, σκληρής και ανελέητης, τους ανθρώπους ως ξεχωριστές οντότητες, μπλεγμένους μέσα στα γρανάζια της Ιστορίας, κάποιους χωμένους μέσα στο πολιτικό παιγνίδι, άλλους καθαρούς, άλλους ανέντιμους, σχετικούς όμως με το ρόλο που είχαν διαλέξει ή τους είχε ανατεθεί από αμείλικτες εξουσίες, έτσι που η ανθρώπινη εκδοχή να παρουσιάζεται απελευθερωμένη από τις μονομέρειες, χωρίς η αφήγησή τους να οδηγεί στην εξίσωση καλού-κακού.



Οι ελληνικές παροικίες στην Αίγυπτο

Ματιές στην καθημερινότητα μέσα από τα κείμενα του Στρατή Τσίρκα

Ο Στρατής Τσίρκας είναι από τους κορυφαίους μεταπολεμικούς λογοτέχνες. Είναι εντυπωσιακό το πλάτος του έργου του και το βάθος του στοχασμού του. Η γλώσσα του, η τεχνική του, το ύφος του, η δύναμη της αφήγησής του είναι οι βασικές αρετές του. Το σημαντικότερο έργο του είναι η τριλογία «Ακυβέρνητες Πολιτείες» (Λέσχη 1960, Αριάγνη 1962, Η Νυχτερίδα 1965). Αυτό το έργο καθιέρωσε τον Τσίρκα ως μυθιστοριογράφο. Μέσα σε αυτό το έργο περνά η εικόνα της Αιγύπτου και των Ιεροσολύμων. Το έργο αυτό ξεκίνησε το 1942 και ολοκληρώθηκε το 1944. Ο ουσιαστικός χρόνος της τριλογίας όμως καλύπτει πολλές δεκαετίες και ο χώρος απλώνεται στο πολυεθνικό σταυροδρόμι της Μέσης Ανατολής. Η συνύπαρξη Ρωμιών, Αράβων, Εβραίων, Άγγλων και Ιταλών διαμορφώνει μια πραγματικότητα που υπερβαίνει την έννοια του κάθε λαού. Ο κύριος πρωταγωνιστής είναι ο άνθρωπος και η βούλησή του χωρίς όμως να μπορεί να μείνει ανεπηρέαστος από τις ιστορικο - πολιτικές  συνθήκες της εποχής.
Στα διηγήματα από τη συλλογή «Στον κάβο» ο μύθος τοποθετείται στην Αλεξάνδρεια. Διάχυτο είναι το κοσμοπολίτικο στοιχείο της πόλης αυτής. Στο κέντρο της Αλεξάνδρειας βλέπεις ακόμα τα μεγαλοπρεπή κτίρια, που μιλούν για το πλούσιο παρελθόν. Όλα τους διατηρούν την παλιά αριστοκρατική αίγλη.  Έδρα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου είναι η πρώην μονή του Αγίου Σάββα, που ιδρύθηκε από τον Ευαγγελιστή Μάρκο. Στην αυλή υπάρχει μία τεράστια καμπάνα, δώρο του τσάρου Νικολάου της Ρωσίας, λάφυρο από τη μάχη της Κριμαίας.
Στοιχεία της καθημερινότητας των Αιγυπτιωτών Ελλήνων συναντάμε στο διήγημα «Το δένδρο» από τη συλλογή «Αλλόκοτοι άνθρωποι». Σε όλα τα έργα του Τσίρκα συναντούμε πολλές ιδιωματικές λέξεις και φράσεις που χρησιμοποιούν οι Αιγυπτιώτες, συναντούμε περιγραφές συνοικιών με μεγάλη ακρίβεια.  «Δάσκαλος σε μια μικρή πόλη της Άνω Αιγύπτου! Ορίζοντες κλειστοί, κουτσομπολιό, ταπεινώσεις. Αλί σ' εκείνον που τον ρίχνει η μοίρα του εκεί πέρα. Δεν έχει πολλούς δρόμους να διαλέξει. Ή θα σκεπάσει τα μάτια του με την πένθιμη μπόλια (=μαντίλα) της αδιαφορίας και θα καταπιεί την ψυχή του…». Δεν θα ήταν ίσως άστοχο να πει κάποιος ότι το διήγημα «Το δένδρο» φέρνει στο νου το διήγημα του Παπαδιαμάντη «Υπό την βασιλικήν δρυν». Άλλωστε το δέντρο είναι σε πολλά μέρη της ελληνικής υπαίθρου σύμβολο και σημείο αναφοράς για τους κατοίκους, ιδιαίτερα όταν δεσπόζει σε προαύλια εκκλησιών και πλατείες.
Στο μυθιστόρημα «Αριάγνη» οι πολιτικές συγκρούσεις, το ελληνικό στοιχείο των παροικιών, καθώς και το κοσμοπολίτικο κλίμα της Μέσης Ανατολής κυριαρχούν. Εδώ βρίσκουμε αναφορές στις συνήθειες φιλοξενίας, τις συνήθειες της καθημερινής ζωής, την διατροφή τους. «Για χάρη του ξένου η Αριάγνη μαγείρεψε μοσχαράκι λεμονάτο με πράσινες ελιές, τσακιστές. Το τραπέζι ήταν στρωμένο στο βάθος του αντρέ(=είσοδος), κάτω από τα τρία παράθυρα. Ένας κίτρινος κλαδωτός μουσαμάς χρησίμευε για τραπεζομάντηλο.»… «Γρήγορα όμως κατάλαβε πως το κρέας δευτεριάτικα ήτανε για χάρη του ξένου και κατσούφιασε. Τα κορίτσια το μεσημέρι το περνούσαν στο πόδι με τίποτε σάντουιτς που αγόραζαν απ' τους μπουφέδες κοντά στο γραφείο τους, για να μην κάνουν τόσο δρόμο πηγαινέλα και κουράζονται».
Η ετερότητα υποδηλώνεται έντονα στις σχέσεις των διαφορετικών λαών που ζουν στην Αίγυπτο.  Οι κοινωνικοί αγώνες συναντούν τη διαφορετική αντιμετώπιση του ενός λαού από τον άλλον. «Δεν προσπαθήσατε να τραβήξετε στην απεργία και τους μπαρμπερίνους; ρώτησε ο ξένος.» … «Εδώ δεν είναι Ελλάδα. Ο ντόπιος θέλει κουρμπάτσι ( = μαστίγιο) για να σε φοβάται, αλλιώς χάθηκες» Σε άλλο σημείο υπογραμμίζεται η θρησκευτική πίστη των απλών ανθρώπων αλλά και οι τρόποι διαπαιδαγώγησης των κοριτσιών «Έπεσα χάμω και χτυπούσα το κεφάλι στο πάτωμα. Παναγίτσα μου, έλεγα, όχι αυτό, είναι αθώο και τα' αγαπάει τόσο τα γράμματα. Και στο ράψιμο είναι καλό και τα' αδέρφια της τα πονάει κι είναι η αδυναμία του κύρη της.»
Οι μεγάλες πόλεις της Αιγύπτου, ως χώρος υποδοχής ανθρώπων από διάφορες γειτονικές χώρες, γίνονται πεδίο δράσης οικονομικής, πολιτικής εξουσίας, παραγωγοί και πομποί προτύπων και συμπεριφορών.  Μέσα σ' αυτές τις πόλεις διαμορφώνονται φυγόκεντρες και κεντρομόλες δυνάμεις. Οι γειτονιές οργανώνονται στενά συνήθως με σημείο αναφοράς μια εκκλησία ή ένα σχολείο. Τα κτίρια μαρτυρούν την κοινωνική θέση, την οικονομική κατάσταση και τους συγγενικούς δεσμούς. Οι κουμπαριές δείχνουν τις τάσεις εσωστρέφειας και εξωστρέφειας των ομάδων και τη σχέση τους προς τους άλλους λαούς που ζουν εκεί. Βλέπουμε ότι τα καφενεία γίνονται στέκια που διατηρούν την συνοχή τους. Ο Στρατής Τσίρκας παρακολουθεί στενά αυτά τα στοιχεία, τα καταγράφει και δημιουργεί έτσι μια ρεαλιστική ατμόσφαιρα στα μυθιστορήματά του. Ηθογραφικά στοιχεία συναντά ο αναγνώστης και στο ποιητικό έργο του Τσίρκα, ιδιαίτερα στη συλλογή «Φελλάχοι» (1937).
Οι κοινωνικές συγκρούσεις, οι οικονομικές και γενικότερες αλλαγές απασχόλησαν τον Στρατή Τσίρκα όπως και τους περισσότερους από τους μεταπολεμικούς πεζογράφους (Δημ. Χατζής, Ανδρέας Φραγκιάς, Μ. Αλεξανδρόπουλος, Σπ. Πλασκοβίτης κ. α. ). Ο Γ. Ρίτσος σε μια κριτική του έργου του Τσίρκα στο περιοδικό «Αντί» διαπιστώνει στην «Αριάγνη» κάποιους «παπαδιαμάντειους τόνους». Θεωρεί ότι τα πεζογραφήματά του (μυθιστορήματα και διηγήματα) είναι στενά και βαθιά δεμένα με τον ιστορικό χρόνο και χώρο και έχουν αποκτήσει διαχρονική σημασία.


Βιβλιογραφία
Δημήτρη Κιτριώτη - Γιάννη Μυλωνά, Βιογραφίες Εργογραφίες Ελλήνων Συγγραφέων, Πατάκης 1999.
Μ. Γ. Μερακλής, Θέματα Λαογραφίας, Καστανιώτης, 1999
Γ. Ρίτσος, «Λίγα λόγια για τον Τσίρκα», περ. Αντί, τεύχ. 148, 28 Μαρτίου 1980
Ευ. Αυδίκος, Αστική Λαογραφία, Εθνολογία 3, 1994, σελ. 179





Στρατής Τσίρκας - εργοβιογραφία

(1911-1980). Ο Στρατής Τσίρκας (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Γιάννη Χατζηαντρέα από παρατσούκλι του πατέρα του), γιος του Κώστα Χατζηαντρέα και της Περσεφόνης το γένος Σταμαράτη, γεννήθηκε και πέρασε τα παιδικά και νεανικά του χρόνια στο Κάιρο. Είχε τρία μικρότερα αδέρφια. Γύρω στο 1917 γράφτηκε στην Αμπέτειο Σχολή, στο εμπορικό τμήμα, από όπου αποφοίτησε το 1928. Μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου για ένα χρόνο και από το 1929 ως το 1939 σε μια εταιρεία βάμβακος στην Άνω Αίγυπτο, αρχικά ως λογιστής και στη συνέχεια ως διευθυντής των εκκοκιστηρίων. Το 1933 πέθανε ο πατέρας του από φυματίωση. Το 1935 εντάχτηκε στην αντιφασιστική οργάνωση Ligue Pacifiste και ίδρυσε μαζί με τον Θεοδόση Πιερίδη την Αντιφασιστική Πρωτοπορία. Το 1937 παντρεύτηκε την Αντιγόνη Κερασσώτη, με την οποία ταξίδεψε στην Αυστρία, την Ιταλία, τη Γιουγκοσλαβία, τη Γαλλία και την Ελλάδα και απέκτησε ένα γιο τον Κώστα (γενν.1957). Το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου πήρε μέρος (ανάμεσα στους Μπέρτολντ Μπρεχτ, Λουί Αραγκόν, Πάμπλο Νερούντα και άλλους) στο Β' Διεθνές Συνέδριο των Συγγραφέων για την Υπεράσπιση της Κουλτούρας εναντίον του Πολέμου και του Φασισμού στο Παρίσι και έγραψε μαζί με τον Χιούς τον όρκο στον Λόρκα, που προωθήθηκε από τον Λουί Αραγκόν και υπογράφτηκε από σαράντα συγγραφείς. Από το 1939 ως το 1963 έζησε στην Αλεξάνδρεια και εργάστηκε ως διευθυντής βυρσοδεψείου (έφυγε για λίγους μήνες το 1942 όταν ο Ρόμμελ απείλησε την πόλη). Το 1943 έγινε καθοδηγητικό στέλεχος του Ελληνικού Απελευθερωτικού Συνδέσμου. Στην περίοδο αυτή τοποθετείται η γνωριμία του με το Γιώργο Σεφέρη. Το 1961 διαγράφτηκε από το Κ.Κ.Ε., καθώς αρνήθηκε να αποκηρύξει το έργο του Η Λέσχη, που είχε εκδοθεί λίγο νωρίτερα. Το 1963 έφυγε για την Αθήνα, όπου έζησε ως το θάνατό του. Μετά την κήρυξη της δικτατορίας του Παπαδόπουλου έγινε μέλος του Πατριωτικού Αντιδικτατορικού Μετώπου. Το 1969 εντάχθηκε στο Κ.Κ.Ε. εσωτερικού και ένα χρόνο αργότερα πήρε μέρος στη σύνταξη του αντιδικτατορικού τόμου 18 Κείμενα με το διήγημα Αλλαξοκαιριά. Συμμετείχε επίσης στον τόμο Νέα Κείμενα (1970) και στα Νέα Κείμενα2. Πέθανε στο Ιπποκράτειο νοσοκομείο σε ηλικία 69 χρόνων από ανεύρυσμα. Συνεργάστηκε με τα περιοδικά Έλλην - αργότερα όργανο του ΕΑΣ -, Κυπριακά Γράμματα, Ελεύθερα Γράμματα, Αλεξανδρινή Λογοτεχνία, Πάροικος, Φωνή, Επιθεώρηση Τέχνης, Αυγή, Ταχυδρόμος, Συνέχεια. Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Βιογραφίας για το έργο του Ο Καβάφης και η εποχή του (1959) και Βραβείο Κριτικών και Εκδοτών της Γαλλίας (1972 για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες). Ο Στρατής Τσίρκας τοποθετείται ανάμεσα στη μεσοπολεμική και μεταπολεμική γενιά της νεοελληνικής πεζογραφίας και το έργο του συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και τη γενέτειρά του, στις οποίες πήρε ενεργό μέρος. Η πρώτη του εμφάνιση στο χώρο της λογοτεχνίας σημειώθηκε το 1927 με μεταφράσεις των Μυσσέ, Χάινε και Σίλλερ στα περιοδικά Μπουκέτο και Οικογένεια και τη δημοσίευση του πρώτου του πεζογραφήματος με τίτλο Το Φεγγάρι στο περιοδικό Παναιγυπτία. Το 1930 δημοσίευσε το πεζογράφημα Μεσημεριάτικο στο περιοδικό Πρωτοπορία και το πρώτο του ποίημα, με τίτλο Pot pouri , στο περιοδικό Αλεξανδρινή Τέχνη. Την ίδια χρονιά γνωρίστηκε με τον Κ.Π. Καβάφη. Το 1937 κυκλοφόρησε την ποιητική συλλογή Φελλάχοι, όπου υπέγραψε για πρώτη φορά με το όνομα Στρατής Τσίρκας. Ως το ξέσπασμα του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου ασχολήθηκε με την ποίηση και το διήγημα. Γνωστός έγινε κυρίως μετά την έκδοση της βιογραφίας Ο Καβάφης και η εποχή του και της μυθιστορηματικής τριλογίας Ακυβέρνητες Πολιτείες, που δίχασαν τους κριτικούς και λογοτεχνικούς κύκλους και προκάλεσαν ζυμώσεις στο χώρο της αριστερής διανόησης. Έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες.


Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του Στρατή Τσίρκα βλ. Προκοπάκη Χρύσα, Στα ίχνη του Στρατή Τσίρκα · Σχεδίασμα χρονολογίου. Αθήνα, Κέδρος, 1985, Παπαλέξης Ηρακλής, «Χρονολόγιο Στρατή Τσίρκα (1911-1980», Διαβάζω171, 15/7/1987, σ.10-16, Ζήρας Αλεξ., «Τσίρκας Στρατής», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό9β. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1988 και Αργυρίου Αλεξ., «Στρατής Τσίρκας», Η μεταπολεμική πεζογραφία · Από τον πόλεμο του '40 ως τη δικτατορία του 1967Ζ΄, σ.290-377. Αθήνα, Σοκόλης, 1988.



           Για το Λέξημα.gr
       Στέλλα Κοντογιάννη
             26/2/2005

Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.