Λέξημα / Άρθρα / Steven TοtοsyΑνώνυμος επισκέπτης
Άρθρα Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #506 | Αποστολή από ?????? |
   Κυρ 3 Οκτ 2004 
Steven Tοtοsy
Steven Tοtοsy de ZEPETNEK: Ένας Νέος Πραγματισμός για την Συγκριτική Γραμματολογία. Μετάφραση: Μπάμπης Δερμιτζάκης

Steven Tοtοsy de ZEPETNEK: Ένας Νέος Πραγματισμός για την Συγκριτική Γραμματολογία.
Μετάφραση: Μπάμπης Δερμιτζάκης


Βιογραφικό

Ο Steven Totosy de ZEPETNEK είναι Συνδιευθυντής του Ερευνητικού Ινστιτούτου για την Συγκριτική Λογοτεχνία και τις Διαπολιτισμικές Σπουδές και Αναπληρωτής Καθηγητής της Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Αλμπέρτα (Καναδάς). Είναι πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας για την Εμπειρική Μελέτη της Λογοτεχνίας και πρόεδρος της Επιτροπής για την Επικοινωνία και Πληροφορία της Διεθνούς Ένωσης για την Συγκριτική Λογοτεχνία. Είναι επίσης διευθυντής του Comparative Literature and Culture web journal, που βρίσκεται στη διεύθυνση http://clcwebjournal.lib.purdue.edu/.


Steven Totosy de ZEPETNEK (Πανεπιστήμιο της Alberta)

Ένας Νέος Πραγματισμός για την Συγκριτική Γραμματολογία.

1. Εισαγωγή


  Σ' αυτό το άρθρο, στόχος μου είναι να εισαγάγω τις βασικές αρχές και αξιώματα μερικών σύγχρονων θεωρητικών και μεθοδολογικών προσεγγίσεων για τη μελέτη της λογοτεχνίας τις οποίες θα μπορούσε κανείς να ορίσει συλλογικά ως «συστημικές» προσεγγίσεις, και που κατά τη γνώμη μου συνιστούν ταυτόχρονα  ανανέωση για το πεδίο της Συγκριτικής Γραμματολογίας. Όσο για το «γιατί» τέτοιες προσεγγίσεις μπορεί να παράσχουν μια βιώσιμη εναλλακτική λύση απέναντι στις τρέχουσες θεωρίες της λογοτεχνίας και πως θα μπορούσαν να ανανεώσουν την Συγκριτική Γραμματολογία, παραθέτω τον Συγκριτολόγο Clement Moisan από το Κεμπέκ του Καναδά: «Στην πραγματικότητα, η λογοτεχνία σαν φαινόμενο, και θεωρούμενη ως σύστημα ρύθμισης και εξομάλυνσης, επιτρέπει την εγκαθίδρυση σημασιακών σχέσεων ανάμεσα στο πεδίο της λογοτεχνίας και τα άλλα πεδία, της νομολογίας, της θρησκείας και της πολιτικής για παράδειγμα, που συχνά μελετώνται ως χώροι απόκλισης» (1996, 221).
  Όπως ανάφερα ήδη, πιστεύω ότι αυτές οι προσεγγίσεις ταιριάζουν καλύτερα στον τομέα της Συγκριτικής Γραμματολογίας. Έτσι δεν είναι εκπληκτικό που ένας σεβαστός αριθμός ευρωπαίων και βορειοαμερικάνων  συγκριτολόγων ακολουθούν την συστημική και την εμπειρική προσέγγιση, όπως μαρτυρεί ο πρόσφατος τόμος «Η αναζήτηση ενός καινούριου αλφάβητου: Λογοτεχνικές μελέτες σε ένα μεταβαλλόμενο κόσμο» (Hendrix et al.).
  Ενώ η υποδηλούμενη αντίληψη προφανώς είναι ότι η Συγκριτική Γραμματολογία αποτελεί ένα τομέα που προσφέρει μεγάλα πλεονεκτήματα για τη μελέτη της λογοτεχνίας, σ' αυτό το άρθρο δεν σκοπεύω να παρουσιάσω τα επιχειρήματα για αυτή μου την αντίληψη γιατί ο πρωταρχικός μου στόχος εδώ είναι η εισαγωγή της προαναφερμένης προσέγγισης στη σχέση της με τη Συγκριτική Γραμματολογία. Αρκεί να πούμε ότι στην υπάρχουσα κατάσταση της καθηγεμόνευσης της γραμματολογίας από τις Πολιτισμικές Σπουδές και τα Αγγλικά - διανοητικά και θεσμικά - η Συγκριτική Γραμματολογία παραμένει μια επιστήμη θεωρητικού και μεθοδολογικού σφρίγους, μια επιστήμη που αναγνωρίζει και δέχεται το «άλλο», είτε αυτό είναι φυλή, γένος, τύπος κειμένου, μορφή τέχνης, κ.λπ. πράγμα που οι εθνικές λογοτεχνίες και οι γραμματολογίες τους δεν το κάνουν. Μέσα σ' αυτή την a priori κατάσταση πρέπει να εννοηθεί η προβολή που κάνω της συστημικής προσέγγισης: Η Συγκριτική Γραμματολογία μπορεί να ωφεληθεί τα μέγιστα από τα αξιώματα του συστημικού και εμπειρικού πλαισίου, γιατί έτσι η συμπεριέχουσα (inclusive=μια «συστημική» έννοια καθαυτή) φύση της Συγκριτικής Γραμματολογίας θα αναπτυχεί παραπέρα. Επί πλέον, η ήδη διαπιστωμένη θεωρητική και μεθοδολογική ικανότητα της Συγκριτικής Γραμματολογίας να ερευνά τη λογοτεχνία σε ένα ευρύ και διεπιστημονικό πλαίσιο (βλέπε Tφtφsy 1996c) θα επωφεληθεί από μια αλληλεπικάλυψη θεωρητικών προδιαθέσεων και μεθοδολογικής ακρίβειας ανάμεσα στην Συγκριτική Γραμματολογία και την Συστημική και Εμπειρική Προσέγγιση.

2. Ιστορικό φόντο
  
  Στην ιστορία της λογοτεχνίας, οι αρχές της συστημικής προσέγγισης μπορούν να ανιχνευθούν στον Στρουκτουραλισμό, στην Κοινωνιολογία της Λογοτεχνίας και στο Ρώσικο Φορμαλισμό. Ο Στρουκτουραλισμός ιδιαίτερα έχει επηρεάσει μέσω του Σωσύρ και του Ρώσικου Φορμαλισμού μια σειρά από επιστήμες όπως η φιλοσοφία, η εθνολογία, η ανθρωπολογία, η ψυχανάλυση και η κοινωνιολογία, με εκπροσώπους όπως ο Λεβί Στρως, ο Λακάν, Ο Λυοτάρ, ο Φουκώ, ο Γκολντμάν, ο Μπουρντιέ, ο Μπαρτ, κ.λπ. (Βλέπε Bourdieu, Culler, Wilpert). H ειδική σχέση ανάμεσα στον Στρουκτουραλισμό και τις συστημικές προσεγγίσεις γενικά, συχνά δεν είναι καθαρή. Όμως ο στρουκτουραλισμός, μέσω του ρώσικου φορμαλισμού και της σχολής της Πράγας, έχει αποτελέσει την ομολογημένη αφετηρία για την «Πολυσυστημική θεωρία» του Itamar Even-Zohar (βλέπε Dimi, Even-Zohar, Gorp, Tφtφsy 1992a, 1993a). Στην ανάπτυξη της «Εμπειρικής Φιλολογίας» (Empirische Literaturwissenschaft)  του Siegfried J. Schmidt, του «λογοτεχνικού θεσμού» του Jacques Dubois και άλλων συστημικών προσεγγίσεων όπως η έννοια του «λογοτεχνικού πεδίου» του Pierre Bourdieu ή του «βιβλιολογικού σχολείου (ιcole bibliologique) του Robert Estivals (βλέπε Estivals; Tφtφsy 1996e) αυτή η σχέση είναι πολύ πιο έμμεση, και άλλες επιστήμες, όπως η Κοινωνιολογία της Λογοτεχνίας και οι Θεωρίες της Επικοινωνίας και των Μαζικών Μέσων κυριαρχούν ως εννοιολογικές πηγές. Στη φιλοσοφία επίσης (Κοστρουκτιβισμός και Ριζικός Κονστρουκτιβισμός) υπάρχει ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για την έννοια του συστήματος (βλέπε για παράδειγμα, Krohn, Rusch and Schmidt. Schmidt 1992a, 1993a, 1994). Θα πρέπει να αναφέρουμε εδώ ότι ο χαρακτηρισμός της SEALC «συστημική» (systemic) δεν σημαίνει «συστηματική» (systematic), και «εμπειρική» (empirical) δεν σημαίνει «εμπειρικιστική» (empiricist) σε οποιαδήποτε συμφραζόμενα του «εμπειρικισμού» (empiricism) (βλέπε, για παράδειγμα, Schmidt 1994, 135, 1156).
  Η συστημική θεωρία έχει αποτελέσει εργαλείο μελέτης σε διάφορα πεδία, ξεκινώντας από την «Γενική Θεωρία Συστημάτων» (1968) του Ludwig von Bertalanffy, συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών. Φυσικά, εννοιολογικά και ιστορικά, στη δυτική λογοτεχνία η αρχική έννοια του συστήματος στις διάφορες μορφές και σημασίες της μπορεί να ανιχνευθεί σε μια τέτοια ιδέα όπως η ιδέα της παγκόσμιας λογοτεχνίας (Weltliteratur) του Γκαίτε. Η αντίληψη για τη λογοτεχνία σαν ένα πεδίο αλληλοσυσχετισμένων μερών, όπου ως μέρη θεωρούνται οι ιδιαίτερες εθνικές λογοτεχνίες, μέσα στις οποίες παραπέρα τμήματα είναι τα διάφορα είδη, εξελίχθηκε αργότερα στην ιδέα ότι αυτές οι λογοτεχνίες θα έπρεπε επίσης να μελετώνται με ένα ορισμένο τρόπο. Έτσι μπορούμε να μιλάμε για τη συστημική προσέγγιση της λογοτεχνίας με δυο αλληλοσυσχετιζόμενους τρόπους. Ο ένας είναι η ιδέα της Weltliteratur, ή Γενικής Γραμματολογίας, ή Συγκριτικής Γραμματολογίας, μια και η ιδέα της Weltliteratur μετεξελίχθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα σε Συγκριτική Γραμματολογία. Ο άλλος τρόπος - που με ενδιαφέρει εδώ - είναι η αντίληψη ενός ορισμένου τρόπου για την διεξαγωγή μιας φιλολογικής ανάλυσης, δηλαδή με τη συστημική προσέγγιση όπου η ιδέα της Weltliteratur έχει σημαντικά αναπτυχθεί σε μεθοδολογία. Και στις δυο περιπτώσεις η επιστήμη της Συγκριτικής Γραμματολογίας έχει δείξει έμμεσα και άμεσα ότι μπορεί να παράσχει τα κατάλληλα διανοητικά εργαλεία - θεωρητικά και μεθοδολογικά - για μια τέτοια άποψη καθώς και μια μέθοδο μελέτης της λογοτεχνίας.

3. Η Συστημική Προσέγγιση στη Λογοτεχνία

  Ενώ χρησιμοποιώ τη γενική έννοια του «συστήματος» στην εισαγωγή μου, θα ήθελα να αναφέρω ότι στη μελέτη της λογοτεχνίας η έννοια του «θεσμού» (institution) έχει επίσης χρησιμοποιηθεί και ότι είναι με πολλούς τρόπους παράλληλη με την  έννοια του «συστήματος». Έτσι, στα παρακάτω, θα ήθελα να εισαγάγω μερικές βασικές σημασίες των δύο αυτών εννοιών.
  Οι συστημικές θεωρίες που εφαρμόζονται στη μελέτη της λογοτεχνίας σήμερα, αν και δανείζονται από μια σειρά επιστημών όπως τα μαθηματικά, η βιολογία και οι φυσική, και από άλλες θεωρίες από τις Ανθρωπιστικές και τις Κοινωνικές Επιστήμες, καθώς και από άλλα πλαίσια μελέτης της λογοτεχνίας, προέρχονται κυρίως από την Κοινωνιολογία - ιδιαίτερα τον Niklas Luhmann (1970-95) και τον  Parsons - την Κοινωνιολογία της Λογοτεχνίας και τις θεωρίες της Επικοινωνίας (βλέπε, για παράδειγμα, Corner and Hawthorne; Schmidt 1993a, 1994). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η συστημική προσέγγιση της λογοτεχνία, γενικά, αναφέρεται στη μικροδομή, αν και θα μπορούσε επίσης να αναφερθεί και στη μακροδομή της λογοτεχνίας. Η δεύτερη, με τη σημασία των «εθνικών λογοτεχνιών», ήταν το θέμα μελετητών όπως ο Dionyz Durišin, με την πρωτοποριακή μελέτη του «Συγκριτική Γραμματολογική Έρευνα» (Vergleichende Literaturforschung) και η Ι. Neupokoeva με το γνωστότατο έργο της «Διαλεκτική της Ιστορικής Ανάπτυξης της Εθνικής και της Παγκόσμιας Λογοτεχνίας».
Για να προσφέρω μια λειτουργική ταξινόμηση της έννοιας «λογοτεχνία ως σύστημα» θα παραθέσω σύντομους ορισμούς των Even-Zohar and Schmidt. Ο Even-Zohar γράφει ότι «Αν με τον όρο ‘σύστημα' εννοεί κανείς τόσο την ιδέα μιας  κλειστής ομάδας σχέσεων στην οποία τα μέλη λαμβάνουν την αξία τους μέσω των σχέσεων αντιστοιχίας τους, όσο και την ιδέα μιας ανοικτής δομής που αποτελείται από τέτοιες συγκλίνουσες ομάδες σχέσεων, τότε η λέξη «σύστημα» είναι κατάλληλη και εντελώς επαρκής» (12). Αυτός ο ορισμός αναπτύσσεται στη συνέχεια σε εκείνον του Even-Zohar «το δίκτυο των σχέσεων που υποθέτουμε ότι αναπτύσσεται ανάμεσα σε ένα αριθμό δραστηριοτήτων που ονομάζονται ‘λογοτεχνικές' και συνεπώς αυτές οι ίδιες δραστηριότητες όταν παρατηρούνται μέσω αυτού του δικτύου» και «το σύμπλεγμα δραστηριοτήτων, ή οποιοδήποτε τμήμα τους, για τις οποίες υποθέτουμε συστημικές σχέσεις που μας οδηγούν να τις θεωρήσουμε ‘λογοτεχνικές'» (28). Ο Schmidt έχει αναπτύξει - μέσω μιας πιο στενά επιστημονικής βάσης που απλώνεται από τη φιλοσοφία (Κονστρουκτιβισμός και Ριζικός Κονστρουκτιβισμός. Βλέπε Schmidt 1993a, 1992a) και τα μαθηματικά στη βιολογία και τη γενική θεωρία συστημάτων - μια ακόμη πιο προσεκτικά διαγραμμένη περιγραφή του λογοτεχνικού συστήματος μέσα στα αξιώματα της λογοτεχνικής επικοινωνίας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης: «Ως σύστημα επικοινωνιακής αλληλεπίδρασης, η λογοτεχνική επικοινωνία πρέπει να ανταποκρίνεται στις προϋποθέσεις που χαρακτηρίζουν τα συστήματα, πρέπει να τη διακρίνει μια εσωτερική δομή, πρέπει να είναι αποδεκτή από την κοινωνία και να εκπληρώνει μια κοινωνική λειτουργία που δεν εκπληρώνεται από κανένα άλλο σύστημα. Η διαχωριστική γραμμή παρέχεται από την αισθητική σύμβαση. Η δομή του συστήματος καθορίζεται από την κατανομή των ρόλων δράσης σταθεροποιημένων στις κοινωνικές προσδοκίες: παραγωγός, μεσολαβητής, δέκτης και μετα-διαχειριστής (post-processor» (1982, 74).
Στην αγγλική ταξινομική διαγραφή του πλαισίου του Schmidt, επειδή στις φιλολογικές σπουδές της αγγλικής γλώσσας οι όροι «εμπειρικός» και «επιστήμη» έχουν αρνητικές συνυποδηλώσεις, ο όρος «επιστήμη» στον χαρακτηρισμό ‘Εμπειρική  Επιστήμη της Λογοτεχνίας' αντικαταστάθηκε αρχικά με τον όρο «θεωρία» (Εμπειρική Θεωρία της Λογοτεχνίας, Barsch 1991). Εντελώς πρόσφατα έγινε αποδεκτός ο χαρακτηρισμός «Συστημική και Εμπειρική Προσέγγιση της Λογοτεχνίας» από τον Schmidt και τους συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο του Siegen.  Για ένα λήμμα αγγλικού λεξικού πάνω στην Εμπειρική Επιστήμη της Λογοτεχνίας βλέπε Τφτφsy (1993b) και Andringa (1994), και για μια εκτεταμένη βιβλιογραφία βλέπε την home page μου στο World Wide Web που αναφέραμε πιο πάνω. Μεγάλη προσοχή δίδεται στο στόχο μιας ακριβούς ταξινόμησης στην συστημική μελέτη της λογοτεχνίας (βλέπε, για παράδειγμα, Schmidt 1991b, 390-91). Στη διεθνή σκηνή της λογοτεχνικής θεωρίας, αυτή η βασική αρχή διατυπώνεται καλύτερα από τους ερευνητές της SEALC Hugo Verdaasdonk και Kees van Rees στο άρθρο «Τα στενά περιθώρια ανανέωσης στη λογοτεχνική έρευνα» (1992).
  Η Εμπειρική Επιστήμη της Λογοτεχνίας αρχικά προσήλκυσε το ενδιαφέρον ανθρώπων που εργάζονταν  ιδιαίτερα στις περιοχές της πρόσληψης και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, κυρίως του Norbert Groeben και του Peter Vorderer, και αργότερα της γνωστικής ψυχολογίας, όταν ασχολείται με ζητήματα ανάγνωσης. Σε αυτές τις δυο περιοχές, έρευνα και μελέτες που βασίζονται στο πλαίσιό της αυξάνονται σταθερά (βλέπε Segers, 1996b). Στις Σπουδές Επικοινωνίας η έννοια του συστήματος έχει ήδη καθιερωθεί (βλέπε Corner and Hawthorn 13). Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι ένας αριθμός ερευνητών στη γνωστική επιστήμη και στην τεχνητή νοημοσύνη έχουν επιχειρήσει να διαμορφώσουν πλαίσια για τη μελέτη του κειμένου, ιδιαίτερα εκείνοι που ενδιαφέρονται για τις αφηγηματικές γραμματικές, πιο πολύ γνωστές ως γραμματικές της ιστορίας (story grammars) (π.χ. ο Mandler). Αξίζει επίσης να σημειωθεί παρατηρώντας την γρήγορη ανάπτυξη του SEALC στη διεθνή σκηνή ότι σύμφωνα με τα αξιώματά της εκτείνεται πέρα από τα όρια της λογοτεχνίας στην ευρύτερη περιοχή των Σπουδών Μέσων και Επικοινωνίας (Media and Communication Studies), και μπορεί επίσης να εφαρμοσθεί σ' αυτό που ονομάζω Εφαρμοσμένες Πολιτισμικές Σπουδές (Applied Cultural Studies) συμπεριλαμβανομένης και της Συγκριτικής Γραμματολογίας (Βλέπε Tφtφsy 1994b). Με άλλα λόγια, αφενός το πλαίσιο SEALC αφορά κυρίως τη λογοτεχνία, και αφετέρου η ίδια η λογοτεχνία νοείται ως ένα σύστημα επικοινωνίας, και έτσι η λογοτεχνία θα 'πρεπε να μελετάται εντός ενός συστημικού πλαισίου και μεθοδολογίας. Σύμφωνα με τον Schmiedt: «Υπόθεση για το σύστημα της λογοτεχνικής επικοινωνιακής αλληλεπίδρασης: Υπάρχει στην κοινωνία μας ένα σύστημα επικοινωνιακής αλληλεπίδρασης με τις ακόλουθες ιδιότητες: α) οι επικοινωνιακές αλληλεπιδράσεις θεματικά κατευθύνονται προς γλωσσικά αισθητικά επικοινωνιακά κείμενα. β) οι ενέργειες των παραγωγών και των δεκτών κειμένων ακολουθούν τις συμβάσεις της αισθητικότητας (aestheticity) και του πολυσθενούς (polyvalence), και εκείνες των μεσολαβητών και των μετα-διαχειριστών πρέπει επίσης να είναι σύμφωνες με αυτές τις συμβάσεις. γ) το σύστημα αποκαλύπτει μια εσωτερική δομή, είναι οριοθετημένο από άλλα συστήματα, είναι αποδεκτό από την κοινωνία, και εκπληρώνει λειτουργίες που δεν εκτελούνται από κανένα άλλο σύστημα» (Schmidt 1982, 103).  
  Ενώ η κριτική της συστημικής προσέγγισης στο λογοτεχνία είναι ενδημική και ισχυρή ανάμεσα στους φιλόλογους, κατά τη γνώμη μου οι περισσότερες συζητήσεις δείχνουν ότι δεν υπάρχει γνώση τόσο των βασικών σημείων της συστημικής θεωρίας και της εκτεταμένης ελάσσονος  λογοτεχνίας όσο και των επιστημολογικών βάσεων της προσέγγισης, τον (Ριζικό) Κονστρουκτιβισμό. Στη Βόρεια Αμερική υπάρχει μια συνεχής απόρριψη της συστημικής θεωρίας στη μελέτη της λογοτεχνίας, που πιθανώς οφείλεται στην προϊστορία της του Πραγματισμού, τον οποίο έχει αρνηθεί πλατιά η θεωρία της λογοτεχνίας (βλέπε Tφtφsy 1995c). Αλλά ακόμη και στη Γερμανία, τη χώρα προέλευσής της, υπάρχει αντίσταση. Για να αναφέρω μόνο ένα πρόσφατο παράδειγμα: Σε μια βιβλιοκριτική του μυθιστορήματος του Dietrich Schwanitz «Der Campus», o βιβλιοκριτικός, ονόματι Lόtkehaus, έγραψε: «Αυτή η αίσθηση της ηθικής [στο μυθιστόρημα] είναι εκπληκτική, γιατί ο συγγραφέας έχει στενή σχέση με τη σχολή της συστημικής θεωρίας στο Bielefeld που η αυστηρότητά της εκδηλώνεται καθαρά σε μια αξιοσημείωτη απουσία ερωτημάτων που αφορούν ηθικές διαστάσεις». Δυστυχώς εδώ, όπως και αλλού, φαίνεται καθαρά η άγνοια. Δεν χρειάζεται παρά να διαβάσει κανείς το «Nachwort zur Taschenausgabe» του Schmidt στην τελευταία έκδοση του έργου του «Θεμέλια της Εμπειρικής Επιστήμης της Λογοτεχνίας" (Grundriί der Empirischen Literaturwissenschaft, 1991) ή, μερικά χρόνια νωρίτερα, τις δηλώσεις του Anatol Rapaport για τη συστημική θεωρία και την κοινωνία, για να καταλάβει ότι τέτοιες δηλώσεις όπως αυτές του Lόtkehaus είναι απλώς λαθεμένες. Όμως η ενημερωμένη κριτική είναι φυσικά καλοδεχούμενη και κατάλληλη, και ανάμεσα στους φιλόλογους που είναι αρκετά εξοικειωμένοι με τη συστημική θεωρία και την εφαρμογή της στη λογοτεχνία, ίσως ο Lutz Kramaschki έχει γράψει την καλύτερη μελέτη που περιγράφει μερικά από τα προβλήματα, στο άρθρο του «Η ενσωμάτωση εννοιών συστήματος σε μια Εμπειρική Επιστήμη της Λογοτεχνίας ως κριτική Κοινωνιολογία» (Zur Integration von Systemkonzepten in eine Empirische Literaturwissenschaft als kritische Sozialwissenschaft).

4. Η θεσμική προσέγγιση στη λογοτεχνία

       Η συστημική προσέγγιση που πήρε το όνομα «θεσμική» (institutional) αναπτύχθηκε λεπτομερειακά από τον Jacques Dubois το 1978 και ξανά το 1981. Οι ανάλογες έννοιες του λογοτεχνικού συστήματος και του λογοτεχνικού θεσμού μπορούν να εξηγηθούν από μια βασική αφετηρία: οι θεσμοί (ή υποσυστήματα) είναι συστατικά ενός συστήματος, και η λογοτεχνία αντιμετωπίζεται ως ένα σύστημα υποσυστημάτων. Αυτό το εννοιολογικό και ταξινομικό αξίωμα μπορεί να εξαχθεί, για παράδειγμα, από έργα όπως Οικοδομώντας ένα θεσμό: Ένα εισαγωγικό βιβλίο του Melvin G. Blase. Ο  Blase ορίζει ως εξής το θεσμό: «Θεσμοί είναι μεταβλητές εντός μιας οικονομικής περιοχής που ανταποκρίνονται στη δυναμική της οικονομικής ανάπτυξης...[αυτό το σύστημα] βλέπει τους θεσμούς ως προμηθευτές αγαθών και υπηρεσιών εντός του οικονομικού συστήματος» (395). Αυτός ο ορισμός ισχύει καθαρά και για τη λογοτεχνία. Με τη σημασία του γαλλικού ορισμού του θεσμού, οι κοινωνιολόγοι της κουλτούρας γενικά χρησιμοποιούν την έννοια αυτή για να καλύψουν μια πλατειά κλίμακα παραγόντων που σχετίζονται με την παραγωγή, μετάδοση και κατανάλωση προϊόντων της λογοτεχνίας, των εικαστικών τεχνών, του σινεμά, της μουσικής και άλλων πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Αυτοί οι παράγοντες περιέχουν τους θεσμούς και με την στενή έννοια του όρου (π.χ. εκδοτικοί οίκοι, μέσα μαζικής ενημέρωσης, σχολεία και πανεπιστήμια, κ.λπ.) και με την ευρύτερη, «συστημική» έννοια (π.χ. το σύστημα των υποσυστημάτων στα οποία συμμετέχουν, δυναμικά και λειτουργικά). Ένας παρόμοιος ορισμός της έννοιας «θεσμός» που ισχύει και για τον «λογοτεχνικό θεσμό» είναι ο ακόλουθος: [Ένας θεσμός] έτσι αυτοσυγκεντρώνεται ώστε να συνδυάσει λειτουργικά τα φαινόμενα που συζητήσαμε παραπάνω, και να τα παρουσιάσει σαν συνδυασμούς βασικών λύσεων των συστημάτων τα οποία ρυθμίζουν την κοινωνία εμπειρικά» (Lipp 1013).

5.  Η σχέση ανάμεσα στη συστημικές και
     στις θεσμικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία


     Όπως υποστηρίξαμε πιο πριν, ανάμεσα στα διάφορα συστημικά/θεσμικά πλαίσια και μεθοδολογίες για τη μελέτη της λογοτεχνίας, η Πολυσυστημική Θεωρία, η Συστημική και Εμπειρική Προσέγγιση στη Λογοτεχνία και στην Κουλτούρα και η Θεσμική Λογοτεχνία επαναπροσδιορίζουν πιο νεωτεριστικά και επιτυχημένα τη μελέτη της λογοτεχνίας. Τα κύρια στοιχεία της συμβατότητάς τους είναι μια όμοια σειρά φαινομένων που θεωρούνται αλληλοσυσχετιζόμενα και γι αυτό κατάλληλα για περιγραφή και ερμηνεία (π.χ. το ολικό πεδίο  της «λογοτεχνικής ζωής» ή της «λογοτεχνικής - κοινωνικά αλληλεπιδρώσας - επικοινωνιακής κατάστασης») ευριστικά μοντέλα στηριζόμενα στη σημειωτική και  στην κοινωνιο-σημειωτική, στην κοινωνιολογία της λογοτεχνίας  και στις θεωρίες επικοινωνίας, καθώς και στις δυναμικές, λειτουργικές θεωρίες των ανοιχτών συστημάτων, και μια δυνατή προτίμηση για παρατήρηση και  επαλήθευση αντί για διαίσθηση και μεταφορική περιγραφή. Με άλλα λόγια, η θεωρητική και μεθοδολογική πρόταση είναι ότι η μελέτη της λογοτεχνίας θα 'πρεπε να εστιάζεται στο «πως» της λογοτεχνίας και όχι στο «τι» (βλέπε, για παράδειγμα, Schmidt 1992a), ένα αξίωμα συγγενικό με αυτά που υποστηρίζει ο Els Andringa ο οποίος , εφαρμόζοντας τη συστημική μελέτη στη λογοτεχνία, πιστεύει ότι ένα από τα βασικά σημεία εκκίνησης  στη μελέτη της λογοτεχνίας θα έπρεπε να απαντά στο ερώτημα «Τι κάνουν οι άνθρωποι με τη λογοτεχνία» (Andringa 2266. Βλέπε επίσης Totosy 1992b)
    Αξίζει να σημειωθεί ότι η συστημική προσέγγιση δεν αποκλείει τις μελέτες που περιορίζονται αποκλειστικά στο κείμενο, όπως δείχνουν πολλές συστημικές μελέτες ερευνητών που περιέχονται στον παραπάνω επιλεγμένο κατάλογο, καθώς και εκείνα τα έργα, γραμμένα στη βάση Συστημικής και Εμπειρικής Προσέγγισης, που παραθέτω στη βιβλιογραφία στη σελίδα μου στο World Wide Web. Επειδή η ενόραση είναι μια κυρίαρχη έννοια στη μελέτη της λογοτεχνίας και οι φιλόλογοι συχνά υποστηρίζουν ότι αυτό δεν ισχύει για τις Φυσικές Επιστήμες, θα έπρεπε να αναφερθεί ότι η ενόραση δεν αποκλείεται στα συστημικά πλαίσια έρευνας. Αντίθετα μάλιστα. Η ενόραση στις Φυσικές Επιστήμες, ή στις επιστήμες όπως η Φυσική και η Στατιστική, αποτελεί ένα συστατικό και αναγκαίο στοιχείο στην έρευνα, και αυτή η αναγνώριση αποτελεί συστατικό στοιχείο στις συστημικές/θεσμικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία.

6.  Συγκριτική Γραμματολογία και Συστημικές και
     Θεσμικές Προσεγγίσεις στη Λογοτεχνία


    Τα στοιχεία στις βασικές έννοιες των συστημικών και θεσμικών προσεγγίσεων επιτρέπουν ιδιαίτερα μια συγκριτικο-γραμματολογική άποψη στην μελέτη και αντιμετώπιση πλευρών και προοπτικών της λογοτεχνίας στα πιο πλατιά και σημαντικά - και εν τούτοις συχνά αμελημένα - μέρη. Αν και η συστημική προσέγγιση εμφανίζεται συχνά στα πρόσφατα έργα, τις περισσότερες φορές η προσέγγιση αυτή ακολουθείται διαισθητικά. Για να πάρουμε ένα παράδειγμα, το πρόβλημα του έργου της Patti White Το πάρτυ του Γκάτσμπυ: Το σύστημα και ο κατάλογος στη σύγχρονη αφήγηση βρίσκεται στο ότι είναι, όπως και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, αρκετά απληροφόρητο σε ότι αφορά τη συστημική θεωρία. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας, παραβλέποντας την πλατειά βιβλιογραφία των συστημικών προσεγγίσεων και στη θεωρία και στην εφαρμογή - φιλολογική ή άλλη - ξαναανακαλύπτει τον τροχό. Άλλα παραδείγματα αποκαλύπτουν μεγαλύτερη εξοικείωση με τη συστημική προσέγγιση. Για παράδειγμα ο Νέος Ιστορικισμός του Stephen Greenblatt και των μαθητών του προσεγγίζει στην έννοια, αν όχι και στη μεθοδολογική ακρίβεια (π.χ. όσον αφορά τη λειτουργικότητα) τη συστημική προσέγγιση. Στα έργα «Έξω από τη Λογοτεχνία» του Tony Bennett, «Στη θηλειά: Ο Don Delillo  και το συστημικό μυθιστόρημα» του Tom LeClair, «Η κειμενική κατάσταση» του J. McGann,  «Το λογοτεχνικό στις Πολιτισμικές σπουδές» του Anthony Easthope, για παράδειγμα, αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές. Το έργο του Easthope - που είναι ιδιαίτερα επίκαιρο εξαιτίας του προσανατολισμού του στις Πολιτισμικές Σπουδές - διευρύνει καταφανώς τον ορίζοντα και εννοεί τη λογοτεχνία όπως και ο Schmidt, ο οποίος προτείνει την έννοια της Μελέτης των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (Media Studies) (1992c, 1994, 1996). Το νέο παράδειγμα του Easthope για τη φιλολογική-πολιτισμική ανάλυση συνίσταται στις περιοχές του σημειακού συστήματος, της ιδεολογίας, του φύλου, της ταυτότητας και της θέσης του υποκειμένου, του άλλου, του θεσμού, του αναγνωστικού κοινού (readership) και της παιδαγωγικής (129-139).  Αυτές οι περιοχές είναι αναλογικές προς τα αξιώματα των εν λόγω συστημικών πλαισίων και θεωριών. Είναι ενδιαφέρον το ότι μια υποδηλούμενη συστημική άποψη, στηριγμένη για παράδειγμα στην έννοια του «δικτύου» των Roland Barthes και Jacques Derrida - η προφανής πρόταση εδώ είναι ότι το «δίκτυο» είναι ανάλογο με το «μαλακό σύστημα» (soft system) - είναι επίσης εμφανής στην καινοφανή έννοια της ανάγνωσης και της λογοτεχνικής έρευνας που προκύπτει από την τεχνολογία των ηλεκτρονικών υπολογιστών όπως συζητιέται από τον G. P. Landow στο έργο του «Υπερκείμενο (hypertext): Η σύγκλιση της σύγχρονης κριτικής θεωρίας και τεχνολογίας (για την επίπτωση του αιώνα της πληροφορικής στην λογοτεχνική θεωρία βλέπε επίσης Τφtφsy 1995d). Αυτή η τάση προς συστημικές προσεγγίσεις στη μελέτη της λογοτεχνίας είναι πραγματικά ισχυρή. Ένα άλλο παράδειγμα είναι το έργο «Tausend Plateus» των Gilles Deleuze και Felix Guattari, και αυτό αναγνωρίζεται και από τους αναγνώστες, όπως συζητήθηκε στην Frankfurter Allgemeine Zeitung. (Ηoffman). H έννοια του συστήματος γίνεται επίσης πιο εμφανής σε πρόσφατα έργα για την αποδόμηση, μια κύρια προσέγγιση στη μελέτη της  λογοτεχνίας και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού. Αυτό είναι φανερό, για παράδειγμα, στο πρόσφατο έργο του Christopher Johnson «Σύστημα και γραφή στη φιλοσοφία του Jacques Derrida», αν και εδώ επίσης το ενδιαφέρον εστιάζεται περισσότερο στην έννοια του συστήματος παρά στη λειτουργία του λογοτεχνικού συστήματος.
    Μέσα στις φιλολογικές σπουδές, η Συγκριτική Γραμματολογία φαίνεται να υφίσταται σοβαρές πιέσεις τα τελευταία χρόνια. Γενικά μιλώντας, αυτός ο επιστημονικός κλάδος δεν θεσμοθετήθηκε ποτέ ούτε στην Ευρώπη ούτε στην Αμερική, βόρεια και νότια (Αν και στην Νότιο Αμερική και σε μερικές «περιφερειακές» ευρωπαϊκές χώρες όπως η Ιταλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία, τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει μια αξιοσημείωτη ανάπτυξη και θεσμοποίηση της Συγκριτικής Γραμματολογίας ως επιστημονικού κλάδου). Σε αντίθεση, οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να επιδείξουν - αριθμητικά και αναλογικά μιλώντας - μια δύναμη στην Συγκριτική Γραμματολογία.  Όμως ακόμη και εκεί, στα τελευταία χρόνια, οι κλάδοι των Πολιτισμικών Σπουδών, η λογοτεχνική θεωρία  που υιοθετείται από τα Τμήματα Αγγλικών Σπουδών, και οι Σπουδές στην Επικοινωνία και τα Μέσα (Media) φαίνονται να παραμερίζουν επιτυχώς την Συγκριτική Γραμματολογία.  Εν τούτοις, όσον αφορά τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, η Συγκριτική Γραμματολογία έχει πάντοτε επιδείξει νεωτερισμούς και έχει συνδυάσει εκείνα τα στοιχεία της ακαδημαϊκής έρευνας που έχουν καταλήξει σε θεωρητικές κατακτήσεις, και - για να πάρουμε ένα παράδειγμα από τον Καναδά που αντιπροσωπεύει την παραδειγματική θέση του κλάδου - «έχει κατακτήσει μια διεθνή αναγνώριση, και οι συγκριτολόγοι έχουν συμβάλλει σημαντικά στο να κάνουν πιο εμφανή αυτή τη συνοχή στις ανθρωπιστικές επιστήμες που οι μελέτες μεμονωμένων συγγραφέων τείνουν να παρακάμπτουν» " (Rajan 152). Το συμπέρασμα εδώ είναι ότι τα τμήματα μιας γλώσσας και  λογοτεχνίας μόνο, καθώς και οι ερευνητές σ' αυτά, παρουσιάζουν ανεπάρκειες που η Συγκριτική Γραμματολογία μπορεί με επιτυχία να διορθώσει.
    Ερευνητές της Συγκριτικής Γραμματολογίας, όπως για παράδειγμα οι Yves Chevrel, Clement Moisan, Elaine Nardocchio, Rien T. Segers, or Peter Zima, μελετούν τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο την έννοια του συστήματος στα έργα τους. Ένα έργο, για παράδειγμα, που δείχνει τα πλεονεκτήματα της Συγκριτικής Γραμματολογίας ως κλάδου όπου η έννοια του «συστήματος» είναι εγγενής, είναι το τελευταίο έργο του V. Zima «Komparatistik». To έργο διαφημίζεται, αποβλέποντας στο ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό, ως εξής: «Όσο περισσότερο τα έθνη και οι λογοτεχνίες της Ευρώπης προσεγγίζονται, τόσο λιγότερο απορρίπτεται η αναγκαιότητα μιας συστηματικά προωθούμενης και θεωρητικά κατοχυρωμένης συγκριτολογίας.» (Διαφημιστική μπροσούρα). Και σε ένα διαφημιστικό γράμμα του εκδότη στις εφημερίδες για βιβλιοπαρουσίαση, αναφέρεται ότι «Η Συγκριτική Λογοτεχνία, όπως φαίνεται, βρίσκεται στη μόδα».
Άλλα παραδείγματα έργων στη Συγκριτική Γραμματολογία που εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια δείχνουν διακριτές τάσεις στον κλάδο που όλες τους εκδηλώνουν άμεσα ή έμμεσα «συστημικά» στοιχεία. Η «Συγκριτική Γραμματολογία» (1989) του Yves Chevrel προσφέρει ένα καλό παράδειγμα σωστά οργανωμένου εγχειριδίου για την μελέτη της λογοτεχνίας. Το έργο οργανώνεται σε κεφάλαια που πραγματεύονται καθιερωμένους τομείς της Συγκριτικής Γραμματολογίας, όπως το ξένο έργο, η συγκριτολογική λογοτεχνική ιστοριογραφία, οι λογοτεχνικοί μύθοι, τα μέτωπα της λογοτεχνικότητας, η συγκριτολογική ποιητική, και το μέλλον ενός επιστημονικού κλάδου. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο κεφάλαιο «Ορισμοί» ο Chevrel στρέφει την προσοχή στο κύριο έργο της Συγκριτικής Γραμματολογίας: «Η έκφραση Συγκριτική Γραμματολογία δεν αποκλείει καθόλου τις μελέτες της συγκριτικής ποιητικής, και μάλιστα εκείνες των αμοιβαίων σχέσεων των τεχνών» (10). Με άλλα λόγια, η Συγκριτική Γραμματολογία είναι ένας κλάδος που, ενώ εστιάζεται στη λογοτεχνία, η μελέτη της μπορεί να περιλάβει οτιδήποτε έχει σχέση μ' αυτή. «Η έρευνά της εγγράφεται σε ένα τεράστιο πεδίο, που δεν του λείπουν όμως σημεία προσανατολισμού και όρια.» (119) Ο περιεκτικός ορισμός που δίνει ο συγγραφέας για τη  Συγκριτική Γραμματολογία και ο οποίος, υποθέτω, είναι έγκυρος για τη μελέτη της λογοτεχνίας σαν σύνολο είναι ο ακόλουθος: «Η συγκριτική γραμματολογία είναι ένας κλάδος με εγκάρσιες τάσεις. Πλάι σε κλάδους που προτίθενται να εξερευνήσουν πλήρως ένα καλώς ορισμένο πεδίο, η συγκριτική γραμματολογία προχωρεί περισσότερο με διατομές: διάφοροι γλωσσολογικοί χώροι, λογοτεχνίες και τέχνες, λογοτεχνία και ιστορία, κ.λπ.» (121). Μ' αυτή την έννοια, η Συγκριτική Γραμματολογία είναι πραγματικά ένας κλάδος a priori συστημικός. Αυτή η άποψη προωθήθηκε παραπέρα και μαζί με δευτερεύουσες πηγές αναπτύχθηκε στην αγγλική έκδοση του έργου του Chevrel με τίτλο «Η Συγκριτική Γραμματολογία σήμερα: Μέθοδοι και προοπτικές (1995), που μεταφράστηκε από την Farida Elizabeth Dahab. Σ' αυτή την έκδοση προστέθηκαν δυο ακόμη μελέτες του Chevrel: «Τι είναι Λογοτεχνικός Χρόνος; Μεθοδολογικές προοπτικές» (77-93) και «Η πόλη του μυθιστορήματος του 20ού αιώνα: φον Χόφμανσταλ, Γουλφ, Ντος Πάσσος, Καμύ» (95-102). Και οι δυο μελέτες περιέχουν συζητήσεις πάνω στη λογοτεχνία, το σύστημα, και το θεσμό. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι η αγγλική έκδοση του βιβλίου έχει διευρυνθεί με την έννοια του συστήματος στη μελέτη της λογοτεχνίας (βλέπε ειδικά xii, 73-93, 108 και passim).
    Όμως, σε πολλά έργα της Συγκριτικής Γραμματολογίας που διαθέτουν μια συστημική προοπτική, η ιδέα του συστήματος είναι εννοιολογική και λιγότερο λειτουργική στο πλαίσιο και τη μεθοδολογία της. Κατά τη γνώμη μου, και ακολουθώντας το πλαίσιο της SEALC, από την έννοια του «συστήματος» θα 'πρεπε  κανείς να προχωρήσει στο λειτουργικό, δηλαδή μεθοδολογικό ερώτημα του «πώς» κάνει κανείς Συγκριτική Γραμματολογία και λογοτεχνία. Στην συστημική και συγκριτολογική προσέγγιση, σύμφωνα με τα αξιώματα του SEALC, το άρθρο του Douwe Fokkema, γραμμένο το 1982, με τίτλο «Η Συγκριτική Γραμματολογία και το Νέο Παράδειγμα», περιέχει την ακόλουθη περιεκτικά διατυπωμένη πρόταση: «Το νέο παράδειγμα αποτελείται από (α) μια νέα αντίληψη για το αντικείμενο της φιλολογίας, (β) την εισαγωγή νέων μεθόδων, (γ) μια νέα αντίληψη για την επιστημονική καταλληλότητα της μελέτης της λογοτεχνίας, και (δ) μια νέα αντίληψη για την κοινωνική δικαίωση της μελέτης της λογοτεχνίας» (13-14). Αυτός ο λειτουργικός ορισμός μου φαίνεται ο πιο αποτελεσματικός, και στη δομή του και στα αξιώματά του.
    Αν πάρουμε αυτόν τον λειτουργικό ορισμό ως σημείο εκκίνησης, ας δούμε με μερικά παραδείγματα τι γίνεται με έργα της Συγκριτικής Γραμματολογίας τα τελευταία χρόνια. Προτείνω, λοιπόν, ότι το σημείο εκκίνησης του «πώς» της Συγκριτικής Γραμματολογίας αρχίζει με τη λογοτεχνική θεωρία, δηλαδή με το πλαίσιο και τη μεθοδολογία που πρέπει να εφαρμοσθεί στη μελέτη της λογοτεχνίας. Για παράδειγμα, στο έργο των Marc Angenot et al. «Λογοτεχνική Θεωρία», οι εκδότες στην «εισαγωγή» ορίζουν την λογοτεχνική θεωρία ως «την ένδειξη επιστημολογικών προϋποθέσεων, αναφορές σε κοινωνιο-πολιτισμικά και γεωγραφικο-πολιτισμικά δεδομένα. Διαγράφει προοπτικές παρακολουθώντας τις πιο πρόσφατες θεωρητικές προτάσεις. Θεωρεί το πεδίο και το αντικείμενο της λογοτεχνίας στο σύνολό τους και σύμφωνα με το πλήθος των ιδιοτήτων τους. Οργανώνεται σε τέσσερα μέρη: 1) Ταυτοποίηση και ταυτότητες του λογοτεχνικού γεγονότος. 2) Το λογοτεχνικό σύστημα. 3) Κείμενο και λογοτεχνική επικοινωνία. 4) Προς την κριτική και μέσα της κριτικής» (5).  Αυτό το σημείο εκκίνησης, δηλαδή η βάση του «πώς» της Συγκριτικής Γραμματολογίας με τη λογοτεχνική θεωρία, είναι ένα σημαντικό αξίωμα τόσο δικό μου όσο και των συγγραφέων στον τόμο του Angenot et al. (οι περισσότεροι από τους οποίους είναι συγκριτολόγοι), και είναι ένα ουσιαστικό παράδειγμα γιατί περιέχει μια απάντηση στις παραμέτρους του Fokkema που αναφέραμε παραπάνω. Η απάντηση στα συγκριτολογικά αξιώματα του Fokkema - ο οποίος έχει ακολουθήσει και προσαρμόσει τα περισσότερα αξιώματα του Schmidt με την πάροδο των χρόνων και ήδη από το 1980 - ενός νέου παραδείγματος της Συγκριτικής Γραμματολογίας είναι έμμεση σε μερικά σημεία. Η «νέα αντίληψη της φιλολογίας» είναι άμεση σε μερικά άρθρα στον τόμο του Angenot et al. που αναφέραμε πιο πριν, και οι συγγραφείς του υποστηρίζουν μια συστημική προσέγγιση στη λογοτεχνία, ιδιαίτερα στο πυρηνικό άρθρο «Κείμενο και λογοτεχνική επικοινωνία». Η απαίτηση νέων μεθόδων είναι εμφανής σε άρθρα που συζητούν πρόσφατες εξελίξεις στη λογοτεχνική θεωρία, όπως «Η μετάφραση» του Josι Lamert (151-159) και το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για το «Κοινωνιολογία και λογοτεχνία» (127-149) του Edmond Cros. Για να αναφέρουμε άλλες περιπτώσεις από το διεθνή χώρο, οι παράμετροι της Συγκριτικής Γραμματολογίας και λογοτεχνικής θεωρίας - όπως φαίνονται στον τόμο των Angenot et al. -φαίνονται επίσης στο περιοδικό «Δαίδαλος: Πορτογαλλική Επιθεώρηση της Συγκριτικής Γραμματολογίας». Σε αυτό το νέο περιοδικό της Συγκριτικής Γραμματολογίας, τα άρθρα του Elrud Ibsch («Ερμηνεία και εξήγηση στις Λογοτεχνικές Σπουδές» 17-28), του Siegfried J. Schmidt («Μέσα μαζικής επικοινωνίας: κουλτούρα των μέσων μαζικής επικοινωνίας» 29-48), και του Walter Mignolo («Κανόνας και σώμα (corpus): Μια εναλλακτική άποψη στις μελέτες Συγκριτικής Γραμματολογίας σε αποικιακές καταστάσεις» 219-243) υποστηρίζουν ρητά τη συστημική προσέγγιση στη μελέτη της λογοτεχνίας. Αυτό το τελευταίο άρθρο αποτελεί ένα παράδειγμα του πως η συγκριτολογική και η συστημική και εμπειρική προσέγγιση - σε συνδυασμό ή χωριστά - διεισδύουν σιγά σιγά στο διεθνές πεδίο της φολολογίας. Ένα άλλο παράδειγμα είναι το εξαιρετικό έργο του Garcia-Berio «Θεωρία της Λογοτεχνίας», που εμφανίσθηκε πρώτα στα ισπανικά (1989) και μετά στα αγγλικά με τον τίτλο «Θεωρία του λογοτεχνικού κειμένου» (1992). Ο Garcia-Berrio συζητάει εκτενώς το έργο του Schmiedt σ' αυτόν τον τόμο.
Αξίζει να σημειώσουμε ότι - όσον αφορά νέες εξελίξεις στη συστημική/θεσμική προσέγγιση στη λογοτεχνία - στην καναδική φιλολογία η προσέγγιση έχει εφαρμοσθεί και στις ονομαζόμενες περιθωριακές λογοτεχνίες, όπως των εθνικών μειονοτήτων (Tφtφsy 1996f) και στη γυναικεία λογοτεχνία. Πρόσφατοι τόμοι που δείχνουν την καταλληλότητα της προσέγγισης, και συνεπώς τη δυνατότητα επιβεβαίωσής της, και έπειτα την ανάλυση των  «περιθωριακών» λογοτεχνιών εμφανίστηκαν στη σειρά του Ινστιτούτου Έρευνας για την Συγκριτική Γραμματολογία του Πανεπιστημίου της Αλμπέρτα με τίτλο «Προς μια ιστορία του καναδικού λογοτεχνικού θεσμού», και πρόσφατοι σχετικοί τόμοι είναι «Λογοτεχνίες μικρότερης διάχυσης» (Pivato et al.) και «Γυναικεία λογοτεχνία και ο λογοτεχνικός θεσμός» (Potvin et al.). Η καταλληλότητα της προσέγγισης SEALC αναπτύσσεται και καταδεικνύεται με την χρήση της σε μελέτες πάνω στη μετάφραση (Τφtφsy 1995a, b) και στις μετα-αποικιακές λογοτεχνίες με ένα θεωρητικό πλαίσιο που ανέπτυξα και ονόμασα ως «η εν μέσω περιφεριακότητα» (in between peripherality) (βλέπε Tφtφsy 1997a). Όμως το πλαίσιο αυτό έχει εφαρμοσθεί και σε μια ποικιλία άλλων προβλημάτων στη μελέτη της λογοτεχνίας, όπως το ζήτημα του σχηματισμού κανόνα, για παράδειγμα (βλέπε Tφtφsy 1994c)

7.  Συμπέρασμα


    Ενώ η παραπάνω συζήτηση και τα επιλεγμένα παραδείγματα πρόσφατων έργων της Συγρκιτικής Γραμματολογίας δείχνουν συστημικές προσεγγίσεις και αυτή είναι μια ευπρόσδεκτη εξέλιξη, η ανεπάρκειά τους, γενικά, βρίσκεται στην λειτουργία και τη μεθοδολογία. Εδώ, το πλαίσιο και η μεθοδολογία SEALC έχουν σαφώς προωθηθεί, και ελπίζεται ότι στο κοντινό μέλλον θα προσεχθούν περισσότερο από τους  συγκριτικολόγους και τους φιλόλογους γενικά.
    Κατά τη γνώμη μου είναι προφανές ότι οι συστημικές και οι θεσμικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία μπορούν να θεωρηθούν ανάλογες, με διαφοροποίηση στο μεθοδολογικό επίπεδο. Θεωρώντας το ως δεδομένο ότι η Συγκριτική Γραμματολογία λειτουργεί με θεωρητική και μεθοδολογική ακρίβεια, υποστηρίζω ότι τα συστημικά και θεσμικά πλαίσια και μεθοδολογίες προωθούν τον κλάδο της Συστημικής Γραμματολογίας και αυτό μπορεί να παρατηρηθεί στην αυξανόμενη προσοχή που δίνουν οι συγκριτολόγοι σε αυτές τις προσεγγίσεις, όπως έδειξα με λίγα επιλεγμένα παραδείγματα.
Δεν είναι στην πρόθεσή μου να υποστηρίξω ότι η Συγκριτική Γραμματολογία - ή η μελέτη της λογοτεχνίας γενικά - μπορεί να προωθηθεί μόνο με την υιοθέτηση των συστημικών και εμπειρικών, ή των θεσμικών προσεγγίσεων. Όμως σίγουρα πιστεύω ότι αυτές οι προσεγγίσεις σε συνδυασμό με τις βασικές αρχές της Συγκριτικής Γραμματολογίας μπορεί να προσφέρουν μια βιώσιμη εναλλαγή που, με τη σειρά της, μπορεί να φέρει καρποφόρα αποτελέσματα.


Works Cited

Andringa, Els. "Literature: Empirical Studies." The Encyclopedia of Language and Linguistics. Ed. R.A. Asher. Oxford: Pergamon, 1994. 2266-271.

Angenot, Marc, Jean Bessiθre, Douwe Fokkema, and Eva Kushner, eds. Thιorie littιraire: Problιmes et perspectives. Paris: PU de France, 1989.

Barsch, Achim. "The Empirical Theory of Literature and Systems Theory." Ibsch 1991a et al. 355-62.

Barsch, Achim. "Kommunikation mit und όber Literatur: Zu Strukturierungsfragen des Literatursystems." SPIEL: Siegener Periodicum zur Internationalen Empirischen Literaturwissenschaft 12.1 (1993): 34-61.

Bennett, Tony. Outside Literature. London: Routledge, 1990.

Bertalanffy, Ludwig von. General Systems Theory. New York: George Braziller, 1968.

Blase, Melvin G. Institution Building: A Source Book. Columbia: University of Missouri Press, 1986.

Bourdieu, Pierre. "Questions of Method." Ibsch 1991a et al. 19-36.

Bourdieu, Pierre, Kees van Rees, Siegfried J. Schmidt, and Hugo Verdaasdonk. "The Structure of the Literary Field and the Homogeneity of Cultural Choices." Ibsch 1991a et al. 427-43.

Chevrel, Yves. Comparative Literature Today: Methods and Perspectives. Trans. Farida Elizabeth Dahab. Kirksville: The Thomas Jefferson UP, 1995.

Chevrel, Yves. L'ιtudiant chercheur en littιrature. Paris: Hachette, 1992.

Chevrel, Yves. La littιrature comparιe. Paris: PU de France, 1989.

Corner, John, and Jeremy Hawthorn, eds. Communication Studies: An Introductory Reader. London: Edward Arnold, 1993.

Culler, Jonathan. "Structuralism." The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. Eds. Alex Preminger and T.V.F. Brogan. Princeton: Princeton UP, 1993. 1215-22.

Dimic, Milan V. "The Polysystem Theory." Makaryk 151-55.

Deleuze, Gilles and Fιlix Guattari. Tausend Plateus. Berlin: Merve, 1992.

Dubois, Jacques. "Analyse de l'institution littιraire: Quelques points de repθre." Pratiques 32 (1981): 122-30.

Dubois, Jacques. L'Institution littιraire. Introduction ΰ une sociologie. Bruxelles: Labor; Paris: Fernand Nathan, 1978.

Easthope, Antony. Literary into Cultural Studies. London: Routledge, 1991.

Estivals, Robert, Jean Meyriat, and Franηois Richaudeau. Les Sciences de l'ιcrit. Encyclopιdie internationale de bibliologie. Paris: Retz, 1993.

Even-Zohar, Itamar. Polysystem Studies Special Issue Poetics Today 11.1 (1990).

Fokkema, Douwe. "Comparative Literature and the New Paradigm." Canadian Review of Comparative Literature / Revue Canadienne de Littιrature Comparιe 9.1 (1982): 1-18.

Garcνa-Berrio, Antonio. A Theory of the Literary Text. Trans. Kenneth A. Horn. Berlin: de Gruyter, 1992.

Garcνa-Berrio, Antonio. Teoria de la literatura. Madrid: Catedra, 1989.

Gorp, Hendrik van, et al. Lexicon van literaire termen. 5th ed. Leuven: Wolters, 1991.

Groeben, Norbert. Rezeptionsforschung als Empirische Literaturwissenschaft. Tόbingen: Gunter Narr, 1980.

Hendrix, Harald, Joost Kloek, Sophie Levie, and Will van Peer, eds. The Search for a New Alphabet: Literary Studies in a Changing World. In Honor of Douwe Fokkema. Amsterdam: John Benjamins, 1996.

Hofmann, Doris Vera. "Kosmischer Werkzeugkasten. Philosophie als Synthetiser: Gilles Deleuze und Fιlix Guattari lassen tausend Rhizome blόhen." Frankfurter Allgemeine Zeitung 97 (April 27, 1993): 10.

Ibsch, Elrud, Dick Schram, and Gerard Steen, eds. Empirical Studies of Literature: Proceedings of the Second IGEL-Conference, Amsterdam 1989. Amsterdam: Rodopi, 1991a.

Ibsch, Elrud. "Interpretation and Explanation in Literary Studies." Dedalus: Revista Portguesa de Literatura Comparada 1 (1991b): 17-28.

Johnson, Christopher. System and Writing in the Philosophy of Jacques Derrida. Cambridge: Cambridge UP, 1993.

Kramaschki, Lutz. "Zur Integration von Systemkonzepten in eine Empirische Literaturwissenschaft als kritische Sozialwissenschaft." Literaturwissenschaft und Systemtheorie. Ed. Siegfried J. Schmidt. Opladen: Westdeutscher, 1993. 101-43.

Krohn, Wolfgang, and Gόnter Kόpper, eds. Selbstorganisation. Aspekte einer wissenschaftlichen Revolution. Braunschweig-Wiesbaden: Friedr. Vieweg & Sohn, 1990.

Krohn, Wolfgang, and Gόnter Krόppers, eds. Emergenz: Die Entstehung von Ordnung, Organisation und Bedeutung. Frankfurt: Suhrkamp, 1992.

Landow, George P. Hypertext: The Convergence of Contemporary Critical Theory and Technology. Baltimore: The Johns Hopkins UP, 1992.

LeClair, Tom. In the Loop: Don DeLillo and the Systems Novel. Urbana: U of Illinois P, 1987.

Lipp, Wolfgang. "Institution." Evangelisches Staatslexikon. Eds. Herrmann Kunst, Roman Herzog, and Wilhelm Schneemelcher. Stuttgart: Kreuz, 1975. 1011-18.

Luhmann, Niklas. Die Kunst der Gesellschaft. Frankfurt: Suhrkamp, 1995.

Luhmann, Niklas. Die Wirtschaft der Gesellschaft. Frankfurt: Suhrkamp, 1988.

Luhmann, Niklas. Soziale Systeme. Grundriss einer allgemeinen Theorie. Frankfurt: Suhrkamp, 1984.

Luhmann, Niklas. Soziologische Aufklδrung. Opladen: Westdeutscher, 1970-81. 4 vols.

Lόtkehaus, Ludger. "Homo academicus, ein Brechreiz." Die Zeit 15 (April 7, 1995): Literatur 19.

Makaryk, Irene R., ed. Encyclopedia of Contemporary Literary Theory: Approaches, Scholars, Terms. Toronto: U of Toronto P, 1993.

McGann, Jerome J. The Textual Condition. Princeton: Princeton UP, 1991.

Mandler, J.M. Stories, Scripts, and Scenes: Aspects of Schema Theory. Hillsdale: Lawrence Erlbaum, 1984.

Mignolo, Walter. "Canon and Corpus: An Alternative View of Comparative Literary Studies in Colonial Situations." Dedalus: Revista Portguesa de Literatura Comparada 1 (1991): 219-43.

Moisan, Clιment, ιd. L'Histoire littιraire. Thιories, mιthodes, pratiques. Quιbec: PU de Laval, 1989.

Moisan, Clιment. L'Histoire littιraire. Paris: PU de France, 1991.

Moisan, Clιment. Le Phιnomθne de la littιrature. Montrιal: Hexagone, 1996.

Nardocchio, Elaine F. ed. Reader Response to Literature: The Empirical Dimension. Berlin: Mouton de Gruyter, 1992.

Neupokoeva. I. "Dialectics of Historical Development of National and World Literature." Neohelicon 1-2 (1973): 116-29.

"On Being a Scientist." Committee on the Conduct of Science, National Academy of Sciences. Washington: National Academy Press, 1989.

Parsons, Talcott. Zur Theorie sozialer Systeme. Opladen: Westdeutscher, 1976.

Pivato, Joseph, Steven Totosy de Zepetnek, and Milan V. Dimic, eds. Literatures of Lesser Diffusion / Les Litteratures de moindre diffusion. Edmonton: University of Alberta, Research Institute for Comparative Literature, 1990.

Potvin, Claudine, Janice Williamson, and Steven Totosy de Zepetnek, eds. Women's Writing and the Literary Institution / L'ecriture au feminin et l'institution litteraire. Edmonton: University of Alberta, Research Institute for Comparative Literature, 1992.

Rajan, Balachandra. "Scholarship and Criticism." Literary History of Canada: Canadian Literature in English. Ed. W.H. New. Toronto: U of Toronto P, 1990. 133-58.

Rapaport, Anatol. "The Relevance of the Systemic Outlook to Our Present Predicament." General Systems: Yearbook of the International Society for the Systems Sciences 31 (1988): 5-11.

Rusch, Gebhard and Siegfried J. Schmidt, eds. Konstruktivismus. Geschichte und Anwendung. Delfin 1992. Frankfurt: Suhrkamp, 1992.

Schmidt, Siegfried J. Die Welten der Medien. Grundlagen und Perspektiven der Medienbeobachtung. Braunschweig-Wiesbaden: Friedr. Vieweg & Sohn, 1996.

Schmidt, Siegfried J. Kognitive Autonomie und soziale Orientierung. Konstruktivistische Bemerkungen zum Zusammenhang von Kognition, Kommunikation, Medien und Kultur. Frankfurt: Suhrkamp, 1994.

Schmidt, Siegfried J. "Zur Ideengeschichte des Radikalen Konstruktivismus." Das Gehirn — Organ der Seele? Zur Ideengeschichte der Neurobiologie. Eds. Ernst Florey, and Olaf Breidbach. Berlin: Akademie, 1993a. 327-49.

Schmidt, Siegfried J., ed. Literaturwissenschaft und Systemtheorie. Opladen: Westdeutscher, 1993b.

Schmidt, Siegfried J. "The Logic of Observation: An Introduction to Constructivism." Canadian Review of Comparative Literature / Revue Canadienne de Littιrature Comparιe 19.3 (1992a): 295-312.

Schmidt, Siegfried J. "Conventions and Literary Systems." Rules and Conventions: Literature, Philosophy, Social Theory. Ed. Mette Hjort. Baltimore: The Johns Hopkins UP, 1992b. 215-249, 332.

Schmidt, Siegfried J., ed. Literary Studies: Trends in the Nineties Special Issue Poetics 21.1-2 (1992c).

Schmidt, Siegfried J. "Literary Systems as Self-Organizing Systems." Ibsch 1991a et al. 413-24.

Schmidt, Siegfried J. "Meios de communicaηao social, cultura: cultura dos meios de communicacao social." Dedalus: Revista Portuguesa de Literatura Comparada 1 (1991b): 29-48.

Schmidt, Siegfried J. Grundriss der Empirischen Literaturwissenschaft. Mit einem Nachwort zur Taschenausgabe. Frankfurt: Suhrkamp, 1991c.

Schmidt, Siegfried J. Grundriss der Empirischen Literaturwissenschaft. Braunschweig-Wiesbaden: Friedr. Vieweg & Sohn, 1980-82. 2 Vols.

Schmidt, Siegfried J. Foundation for the Empirical Study of Literature: The Components of a Basic Theory. Trans. Robert de Beaugrande. Hamburg: Helmut Buske, 1982.

Schmidt, Siegfried J. "Literary Systems as Self-Organizing Systems." Ibsch 1991a et al. 413-24.

Schmidt, Siegfried J. "Meios de communicacao social, cultura: cultura dos meios de communicacacao social." Dedalus: Revista Portuguesa de Literatura Comparada 1 (1991): 29-48.

Schmidt, Siegfried J. Grundriss der Empirischen Literaturwissenschaft. Mit einem Nachwort zur Taschenausgabe. Frankfurt: Suhrkamp, 1991.

Segers, Rien T. "Dynamics and Progress in Literary Studies? Some Notes on a Neglected Topic in Literary Scholarship with Special Reference to Reception Research." LUMIS-Schriften 35. Siegen: Siegen University, Institute for Empirical Literature and Media Research, 1993.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Jia Feng zhong de Bian yuan xin he bian hua de xu shi: hou zhi min te xin" ["Inbetween Peripherality and Narratives of Change: Postcolonial Specificities"]. Trans. Ma RuiQi. Waiguo wenxue [Foreign Literature] (1997a): Forthcoming.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Wen Xue Ti Xi Hua Yan Jiu Fang Fa Jiang Jie: Wen Xue yu Wen Hua Yan Jiu de Yi Zhong Jian Gou Yu Fang Fa Lun" ["An Introduction to Systemic Approaches to Literature: Towards a Framework and Methodology for the Study of Literature and Culture"]. Trans. Ma RuiQi. Guowai wenxue [Foreign Literatures] 4 (1996a): 3-9.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Readership Research, Cultural Studies, and Canadian Scholarship." Literary Reading and Readership. Ed. Steven Totosy de Zepetnek. Special Issue Reader: Essays in Reader-Oriented Theory, Criticism, and Pedagogy 35-36 (1996b): 108-20.

Totosy de Zepetnek, Steven. "The Systemic and Empirical Approach to Literature and Interdisciplinarity: Some Pragmatic Aspects." Language and Literature Today (FILLM 1993). Ed. Neide de Faria. Brasνlia: U de Brasilia, 1996c. Vol. 2. 873-79.

Totosy de Zepetnek, ed. History of the Book and the Study of Literature Thematic Cluster Canadian Review of Comparative Literature / Revue Canadienne de Littιrature Comparιe 23.1 (March 1996e): 207-58.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Literary Theory, Ethnic Minority Writing, and the Systemic Approach." Ethnic Minority Writing and Literary Theory. Ed. Joseph Pivato. Special Issue Canadian Ethnic Studies / Ιtudes ethniques au Canada 28.3 (1996f): Forthcoming.

Totosy de Zepetnek, Steven. "The Systemic and Empirical Approach to Literature, the Polysystem Theory, and Translation Theory: The Importance of Methodology." Studies in the Humanities 22.1-2 (December 1995a): 12-20.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Towards a Taxonomy for the Study of Translation." Meta: Journal des traducteurs / Translators' Journal 40.3 (September 1995b): 421-44.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Systems Thinking in North American Literary Studies." Empirical Approaches to Literature. Ed. Gebhard Rusch. Siegen: Siegen U, LUMIS-Publications, 1995c. Vol. 6. 133-37.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Consensus ex machina: Thιorie des systθmes et ιtude de la litterature." Litteιrature et informatique. La litterature generee par ordinateur. Eds. Alain Vuillemin and Michel Lenoble. Arras: Artois PU, 1995d. 77-86.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Comparative Literature and Systemic/Institutional Approaches to Literature: New Developments." Systems Research: The Official Journal of the International Federation for Systems Research 11.2 (1994a): 43-57.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Comparative Literature and Applied Cultural Studies, Or, a Report About the XIVth Triennial Congress of the ICLA/AILC (University of Alberta, August 1994)." Canadian Review of Comparative Literature / Revue Canadienne de Littιrature Compaιιe 21.3 (1994b): 469-90.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Toward a Theory of Cumulative Canon Formation: Readership in English Canada." Mosaic: A Journal for the Interdisciplinary Study of Literature 27.3 (September 1994c): 107-19.

Totosy de Zepetnek, Steven. The Social Dimensions of Fiction: On the Rhetoric and Function of Prefacing Novels in the Nineteenth-Century Canadas. Braunschweig-Wiesbaden: Friedr. Vieweg & Sohn, 1993a.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Empirical Science of Literature/Constructivist Theory of Literature." 1993b Makaryk 36-39.

Totosy de Zepetnek, Steven. "Systemic Approaches to Literature — An Introduction with Selected Bibliographies." Canadian Review of Comparative Literature/Revue Canadienne de Litterature Comparee 19.1-2 (1992a): 21-93.

Totosy de Zepetnek, Steven and Philip Kreisel. "Urban English-Speaking Canadian Literary Readership: The Results of a Pilot Study." Poetics 21.3 (1992b): 211-38.

Verdaasdonk, Hugo and Kees van Rees. "The Narrow Margins of Innovation in Literary Research." Poetics 21.1-2 (1992): 141-52.

Vorderer, Peter. "Audience Involvement and Program Loyalty." Poetics 22.1-2 (1993): 89-98.

Vorderer, Peter and Norbert Groeben. "Audience Research: What the Humanistic and the Social Science Approaches Could Learn from Each Other." Poetics 21.4 (1992): 361-67.

White, Patti. Gatsby's Party: The System and the List in Contemporary Narrative. West Lafayette: Purdue UP, 1992.

Wilpert, Gero von. "Empirische Literaturwissenschaft." Sachworterbuch der Literatur. By Gero von Wilpert. 7th ed. Stuttgart: Kroner, 1989. 233.

Zima, Peter V. Komparatistik. Tubingen: Francke, 1992.

* * *


Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.