Λέξημα / Άρθρα / Είδη λόγουΑνώνυμος επισκέπτης
Άρθρα Νεότερο Παλαιότερο
'Αρθρο #494 | Αποστολή από Stella K. |
   Σαβ 3 Απρ 2004 
Είδη λόγου
Ένας προβληματισμός για τη σχέση των ειδών λόγου και τη διαρκή ανατροφοδότησή τους

Λογοτεχνικός και δημοσιογραφικός λόγος

Έχει απασχολήσει μελετητές, δημοσιογράφους και λογοτέχνες η σχέση αυτών των ειδών λόγου: ήτοι του δημοσιογραφικού και του λογοτεχνικού. Με τη σχέση αυτών των ειδών λόγου ασχολείται ο Σ. Χατζησαββίδης σε ειδικό κεφάλαιο στο βιβλίο του Ελληνική γλώσσα και δημοσιογραφικός λόγος, θεωρητικές και ερευνητικές προσεγγίσεις, Εκδ. Gutenberg, Αθήνα 1999.

Η ιστορία του δημοσιογραφικού λόγου πάει πολύ πίσω στο χρόνο - φτάνει κατά ορισμένους ακόμα και ως τον ιστορικό Θουκυδίδη - και η σχετική συζήτηση για τα όρια των ειδών λόγου είχε ξεκινήσει στη Γαλλία ήδη από το 18ο αιώνα και συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Σε αυτό τον προβληματισμό έχουν συμμετάσχει επιφανείς συγγραφείς και στοχαστές, όπως ο Le Bruyere και ο J.P. Sartre. Οι λόγοι αυτού του προβληματισμού είναι το ότι τόσο ο δημοσιογραφικός λόγος όσο και ο λογοτεχνικός - με εξαίρεση ίσως την ποίηση - συμπλέκονται και ο ένας χρησιμοποιεί τα εκφραστικά σχήματα και τα δομικά στοιχεία του άλλου, σε σημείο που η διάκρισή τους να καθίσταται δυσχερής.
Ο ποιητικός λόγος παραμένει τρόπον τινά αυτοτελής διατηρώντας την ιδιαιτερότητά του. Η αφαιρετικότητα που τον διακρίνει και η έντονα συναισθηματική χρήση της γλώσσας τείνουν να προσδώσουν στο ποιητικό έργο μια πληρότητα που τον καθιστά διακριτό. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις θα μπορούσε να ειπωθεί ότι και ο λόγος του πεζογραφήματος, ανεξαρτήτως έκτασης, μπορεί να χαρακτηρίζεται από ποιητικότητα. Η ποιητικότητα είναι δυνατόν να χαρακτηρίζει τον τρόπο γραφής ενός διηγήματος ως προς τα εκφραστικά μέσα (μεταφορές, εικόνες, πλαστικότητα του λόγου) δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τα βασικά δομικά σύνολα - ενότητες (παράγραφοι, επεισόδια, κεφάλαια κ.λ.π)  του πεζογραφικού λόγου.
Με την εμφάνιση του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης και τελευταία και του διαδικτύου η έντυπη δημοσιογραφία στράφηκε σε άλλους τρόπους έκφρασης και άλλες χρήσεις της γλώσσας πέρα από την απλή περιγραφή των γεγονότων της επικαιρότητας. Από τα μέσα περίπου του 20ου αιώνα, μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, έκανε την εμφάνισή της η δημοσιογραφία υπό μορφή βιβλίων. Τα βιβλία αυτά επικέντρωναν το ενδιαφέρον τους στην ανάλυση πολιτικών, κοινωνικών θεμάτων της ζέουσας επικαιρότητας, ενίοτε όμως ιδιαίτερα, όταν επρόκειτο για αναφορές σε σημαντικά πρόσωπα της πολιτικής και της κοινωνίας γενικότερα, ο λόγος των βιβλίων αυτών βάδιζε πολύ κοντά με του ιστορικού μυθιστορήματος.
Όσο όμως κι αν συμπλέκονται ο λογοτεχνικός με τον δημοσιογραφικό λόγο,  υπάρχουν βασικές διαφορές που τα καθιστούν δυο ξεκάθαρα είδη. Βασική παράμετρος διάκρισης είναι οι όροι μέσα στο πλαίσιο των οποίων αναπτύσσονται κάθε φορά αυτά τα είδη λόγου, οι εκάστοτε πολιτιστικές δραστηριότητες που αφορούν. Επίσης ιδιαίτερη βαρύτητα έχει το κεφάλαιο της τεχνικής της χρήσης της γλώσσας για να υπηρετηθεί η μία ή η άλλη λειτουργία· η λογοτεχνική και η δημοσιογραφική αντιστοίχως. Η τεχνική προϋποθέτει μια ειδική εκπαίδευση και εξάσκηση στη χρήση της γλώσσας κατά ένα συγκεκριμένο τρόπο. Η λογοτεχνία θεωρείται πως βασίζεται κατά κύριο λόγο στην έμφυτη ικανότητα, στην ευαισθησία και στην ενόραση. Όμως, η αλήθεια είναι πως όσο κι αν υφίσταται το πηγαίο ταλέντο, η συγγραφή ενός λογοτεχνικού έργου είναι συχνά αποτέλεσμα αρκετής προσωπικής εξάσκησης και εκγύμνασης. Απλώς είναι διαφορετικού είδους η εξάσκηση στο κάθε ένα είδος λόγου ξεχωριστά.
Ο δημοσιογραφικός λόγος έχει ως χαρακτηριστικό του την επικαιρότητα, αφορά το παρόν ή το πρόσφατο παρελθόν. Ο λογοτεχνικός λόγος όμως δύναται να αφορά τόσο το παρόν όσο και το παρελθόν - σε απεριόριστο βάθος - όσο και το μέλλον. Το δημοσιογραφικό έργο ακόμη κι όταν έχει τη μορφή βιβλίου, πιστεύεται πως έχει ένα χαρακτήρα προσωρινότητας. Το λογοτεχνικό έργο έχει ένα χαρακτήρα διαχρονικότητας. Όμως ούτε κι αυτό είναι απόλυτο, καθώς ένα τεκμηριωμένο και αντικειμενικό δημοσιογραφικό έργο μπορεί να είναι αρκετά διαχρονικό, έστω κι αν το θέμα που αφορά έχει πάψει να υφίσταται. Αντιστοίχως ένα λογοτεχνικό έργο που διαπνέεται από μια ιδεολογική αντίληψη που έχει ξεπεραστεί, μπορεί τρόπον τινά να μην κερδίσει τη διαχρονικότητα.
Είναι γεγονός ότι πολλοί εξέχοντες έλληνες συγγραφείς διακρίθηκαν στο χώρο της δημοσιογραφίας, αναφέρουμε ενδεικτικά τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, τον Ζαχαρία Παπαντωνίου, τον Μ. Καραγάτση, τον Τάσο Λειβαδίτη, τον Κώστα Βάρναλη, τον Μάρκο Αυγέρη, τον Άγγελο Τερζάκη και πλήθος άλλων. Στη διεθνή δημοσιογραφία έμειναν γνωστά τα ονόματα κυρίως των Έκο και Φλωμπέρ και πολλών άλλων.
Όπως σημειώνει ο Σ. Χατζησαββίδης στο κεφάλαιό του για το θέμα της σχέσης αυτών των δύο ειδών λόγου «η τέχνη είναι αναμφισβήτητα κοινωνικό προϊόν.» Ο λογοτεχνικός λόγος χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερο βαθμό δημιουργικότητας και πολυσημία. Ο δημοσιογραφικός λόγος έχει σκοπό να πληροφορήσει και επομένως τείνει να αποφύγει την πολυσημία διότι δυσχεραίνει την είσπραξη της πληροφόρησης από τον αναγνώστη. Μια προσπάθεια όμως τυποποίησης και περιχαράκωσης του δημοσιογραφικού λόγου μέσα σε στενό και αυστηρό πλαίσιο προς αποφυγήν συνδηλώσεων ενδεχομένως τον καθιστά «ξύλινο». Είναι άλλωστε βέβαιον ότι και το λογοτεχνικό έργο επιζητεί την επικοινωνία με τον αναγνώστη αλλά του αφήνει την ελευθερία να συναγάγει τις δικές του εκτιμήσεις και τα δικά του συμπεράσματα. Η τέχνη επιζητεί την επικοινωνία με τον άνθρωπο εν γένει και είναι κοινωνικό δημιούργημα που εμπεριέχει ιστορικότητα.
Τόσο στην περίπτωση του λογοτεχνικού λόγου όσο και σε αυτή του δημοσιογραφικού, τον πρώτο ρόλο έχει αναμφίβολα ο δημιουργός. Ο δημιουργός - πομπός επιλέγει αυτό που θα δώσει στο κοινό - δέκτη και το κοινό - δέκτης από την άλλη είναι αυτό που θα συνεχίσει ή θα σταματήσει την επικοινωνία. Ο δέκτης είναι πάντα το ζητούμενο και προς αυτόν απευθύνεται είτε ο λογοτεχνικός είτε ο δημοσιογραφικός λόγος. Τόσο ο δημοσιογράφος όσο και ο λογοτέχνης θα λάβουν υπόψη το κοινό - δέκτη πριν διαμορφώσουν το λόγο τους έτσι ώστε να προσδώσουν σε αυτόν το μήνυμα που θέλουν να περάσει στον αναγνώστη. Είναι επομένως πολύ σημαντικός ο παράγοντας δημιουργός - πομπός από τον οποίο εκκινεί κάθε φορά το μήνυμα για να φτάσει στο κοινό - δέκτη. Η προθετικότητα του δημιουργού καθορίζει και το περιεχόμενο του μηνύματος. Η προέλευση του δημιουργού, η θέση του μέσα στο κοινωνικό - ιδεολογικό γίγνεσθαι αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες διαμόρφωσης του ύφους του λόγου ανεξάρτητα αν αυτός είναι δημοσιογραφικός ή λογοτεχνικός.
Ο λογοτεχνικός λόγος στοχεύει περισσότερο στο συναισθηματικό - συγκινησιακό κόσμο του αναγνωστικού κοινού και το εκπεμπόμενο μήνυμα διεγείρει εκείνους τους μηχανισμούς πρόσληψης που είναι αναγκαίοι για να βιώσουν το συναίσθημα. Ο δημοσιογραφικός λόγος θεωρείται ως πιο ορθολογιστικός χωρίς όμως να στερείται συναισθήματος.
Εκείνο πάντως το οποίο παρατηρεί κάποιος είναι ότι η γλώσσα λειτουργεί ως πρώτη ύλη για τη λογοτεχνία και τη δημοσιογραφία. Όλα εκείνα τα μορφολογικά και δομικά στοιχεία της: φθόγγοι, φωνήματα, μορφήματα, λέξεις, παραγλωσσικά σημεία είναι εργαλεία στη διάθεση των χρηστών τους έτσι ώστε μπορούν να πλάσουν άπειρα είδη λόγου τα οποία να αλληλοτροφοδοτούνται προς όφελος όλων. Η γλώσσα είναι κομμάτι της κοινωνίας που εξελίσσεται μαζί της, ασφαλώς και όλα τα είδη λόγου επηρεάζονται από τις ιστορικές και κοινωνικές εξελίξεις. Αυτό που ίσχυε για το δημοσιογραφικό λόγο και για το λογοτεχνικό λόγο κάποια χρόνια πριν το βλέπουμε να αλλάζει και να υπάρχει η ανάγκη επαναπροσδιορισμού των ορίων.
Η σύνδεση των δύο αυτών ειδών λόγου είναι βεβαίως παρούσα στη σημερινή πραγματικότητα και καταδεικνύει την κοινή αφετηρία τους και τη διαρκή ανατροφοδότησή τους μέσω της αλληλεπίδρασης μεταξύ τους.

Για το Lexima.gr
Στέλλα Κοντογιάννη


Lexima.gr - Τα κείμενα αποτελούν απόψεις και θέσεις των συντακτών τους.